جستارهای ثقلین

جستارهای ثقلین

بررسی قصص قرآنی با توجه به قاعده سیاق (دیدگاه عابد الجابری و علامه طباطبایی)

نوع مقاله : مقالات علمی پژوهشی

نویسندگان
1 طلبه سطح 4، حوزه رفیعه المصطفی
2 استادیار گروه علوم و معارف، دانشگاه علوم و معارف قرآن‌کریم
10.48311/QHTS/qhts.2026.118246.82913
چکیده
این مقاله به بررسی «قصص قرآنی» با تمرکز بر قاعده محوری «سیاق»، بر اساس آراء عابد الجابری و علامه‌طباطبایی می‌پردازد. هدف این پژوهش، توصیف ماهیت و کارکرد قصص قرآنی و همچنین تبیین ویژگی‌های داستان‌های قرآنی از منظر جابری و ارزیابی آن‌ها در مقایسه با دیدگاه علامه‌طباطبایی است. پرسش اصلی این است که تمایز رویکرد این دو متفکر در فهم قصص قرآنی با اتکا به قاعده سیاق چیست؟ و کدام رویکرد بازنمایی دقیق‌تری از واقع‌نمایی قصص قرآنی ارائه می‌دهد؟ روش تحقیق در این مطالعه، توصیفی-تحلیلی بوده و با تکیه بر آثار تفسیری هر دو متفکر، وجوه تمایز و نقاط قوت و ضعف دیدگاه‌هایشان آشکار شده است. مهم‌ترین یافته‌ها نشان می‌دهد که هر دو مفسر بر نقش تعیین‌کننده سیاق در درک پیام قصص قرآنی اتفاق‌نظر دارند. جابری قصه‌ها را برهان و دلیل در بستر سیاق مرتبط می‌بیند که نقشی اقناعی و هدایت‌گر بر پایه آگاهی‌های تاریخی و فرهنگی مخاطب زمان نزول، دارند. او بر این اساس پنج ویژگی برای قصص قرآنی برمی‌شمرد: ضرب‌المثل بودن، اکتفا بر جوهر و محتوا، حقیقت تاریخی، بررسی بر حسب ترتیب نزول و گروه‌بندی و مرحله‌بندی. در مقابل، علامه‌طباطبایی نیز با تأکید بر اتصال قصص به موضوع و سیاق آیات، آن‌ها را در خدمت موعظه و تنزیل آموزه‌های الهی و مرتبط با مضمون کلی آیات می‌داند.
کلیدواژه‌ها

*قرآن کریم
1- ابن منظور، محمدبن مکرم، لسان العرب، ج ۱، تدقیق یوسف بقاعی و ابراهیم شمس الدین و نضال علی، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، (۱۴۲۶ق).
2- أبوالبقاء، ایوب بن موسی، الکلیات: معجم فی المصطلحات والفروق اللغویة، دمشق، چاپ عدنان درویش و محمد مصری، (1976م).
3- اوسی، علی، روش علامه‌طباطبایی در تفسیر المیزان، ترجمه: سیدحسین میرجلیلی ، تهران: شرکت چاپ و نشر بین الملل، (1381ش).
4- اسلامی، زهرا، «تحلیل انتقادی اندیشه‌های قرآنی محمدعابد الجابری»، مطالعات قرآن و حدیث، سال ۱۷، ش ۱، ص ۸۱-۱۰۲، (۱۴۰۲ش).
5- بکاری، عبدالسلام و بوعلام الصدیق، الشبه الإستشراقیة فی کتاب مدخل إلى القرآن الکریم، بیروت، الدار العربیة للعلوم ناشرون، (۲۰۰۹م).
6- بن‌بریدی، سمیة، «نحو مقاربات حداثیة فی المقاصد القرآنیة- محمد عابد الجابری نموذجا»، مداخله فی المؤتمر الدولی: التقصید القرآنی الجدید والمقاربات الحدیثة فی الدراسات القرآنیة المعاصرة، جامعة باتنة، (۲۰۲۲م).  
7- بومهدی، زینب، «القرآن وسؤال الحداثة بین المقدس والقراءة الأدبیة: محمدعابد الجابری وحسن حنفی نموذجا»، سلسلة الأنوار، ج ۱۴، ش ۱، ص ۱۶۵-۱۸۲، (۲۰۲۴م).
8- جابری، محمدعابد، مدخل إلى القرآن الکریم فی التعریف بالقرآن، بیروت، مرکز دراسات الوحدة العربیة، (۲۰۰۶م).
9- حجی، طارق محمد، «الجابری والقراءة العقلانیة للقرآن، القراءات الحداثیة للقرآن»، (بی مک)، ش ۱۰، ص ۱۴۷-۱۸۹ ، (۲۰۲۰م)،
10- خُّری شوشتری، محمدتقی، الاصول الکلیة فی تفسیر الکتاب العزیز، نجف، المطبعة الحیدریة، (1361ق).
11- دهخدا، علی اکبر، لغت‌نامه دهخدا، تهران، مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران، (1377ش).
12- رجبی، محمود، روش تفسیر قرآن، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، (۱۳۸۳ش).
13- زبیدی، محمدبن محمد مرتضی، تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت، دار مکتبة الحیاة، (1385ق).
14- زرکشی، محمدبن بهادر، البرهان فی علوم القرآن، بیروت، دار المعرفة، (۱۹۵۷م).
15- زحیلی، وهبة‌بن مصطفى، التفسیر المنیر فی العقیدة والشریعة والمنهج، دمشق، دارالفکر المعاصر، (۱۴۱۸ق).
16- شوقی، هشام ونصیره، سلسبیل، «خصائص دراسة القصص القرآنی عند الجابری: تحلیل و نقد»، مجلة جامعة الأمیر عبد القادر للعلوم الإسلامیة، ج ۳۶، ش ۳، ص ۱۰۲-۱۱۸،  (۲۰۲۲م).
17- صالح، صبحی، مباحث فی علوم القرآن، بیروت، دار العلم للملایین، (۲۰۰۰م)،  .
18- طباطبایی، سیدمحمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، (۱۴۱۷ق).
19- طبری، محمد بن جریر، جامع البیان فی تأویل القرآن، بیروت: مؤسسة الرسالة، (۲۰۰۱م).
20- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دارالمعرفة، (1406ق).
21- طریحی، فخرالدین‌بن محمدطریحی، مجمع البحرین، تهران، چاپ احمد حسینی، (1362ش).
22- عرباوی، عمر، «قراءة منهجیة جدیدة للظاهرة القرآنیة عند محمدعابد الجابری»، مجلة المناهج، ج۱۲، ص ۴۵- ۶۸، (۲۰۰۸م).  
23- عباس، فضل، قصص القرآن الکریم، عمان، دار النفائس، (۲۰۱۰م).
24- عثمانی، آمال وکعوان، محمد، «القصص القرآنی: قراءة فی الرؤیة والمنهج عند محمد عابد الجابری»، منتدى الأستاذ، ج۲۰، ش۱، ص ۲۲۳-۲۳۸ ، (۲۰۲۴م).
25- عماره، محمد، رد افتراءات الجابری على القرآن الکریم، قاهره، دارالسلام، (۲۰۱۱م).
26- فراست‌خواه، مقصود، «مجله فرا راه»، ش 1، (1399ش).
27- قرطبی، أبوعبدالله محمدبن أحمد، الجامع لأحکام القرآن، قاهره، دار الکتب المصریة، (۱۳۶۴ش).
28- قطان، مناع بن خلیل، مباحث فی علوم القرآن، ریاض، مکتبة المعارف للنشر والتوزیع،  (۲۰۰۰م).
29- قرشی، سیدعلی اکبر، قاموس قرآن، تهران، دار الکتاب الاسلامیه، (1388ش).
30- کبیر، خالد، أباطیل وخرافات حول القرآن الکریم والنبی محمد صلى الله علیه وسلم، مهیدی، دار طلیطلة، (۲۰۰۸م).
31- کرمی، محمدتقی، بررسی آرا و اندیشه‌های محمد عابد الجابری، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، (۱۳۸۶ش).
32- کریم، محمود، «تفسیر قصص قرآن در رویکرد علامه‌طباطبایی»، معرفت، سال ۲۱، ش ۱۷۳، ص ۱۰۲-۱۲۰، (۱۳۹۱ش).
33- کنفودی، محمد، القراءة الجدیدة للقصة القرآنیة من منظور محمدعابد الجابری، قاهره، دارالکتب العربیة، (۲۰۱۸م).
34- مهدوی‌راد، محمدعلی؛ جباری، امیرعطاءالله؛ بهشتی، نرگس، «قصه‌های قرآن در نگاه محمد عابد الجابری»، پژوهش‌های قرآنی، ش ۱۵، ص ۲۲۷-۲۴۵، (۱۳۹۷ش).  
35- ناسک، محمد، القراءات المعاصرة للقرآن الکریم (الجابری نموذج)، أطروحة دکتری، جامعة فاس سایس، کلیة الآداب و العلوم الإنسانیة، (۲۰۱۵م).
36- نفیسی، شادی، علامه‌طباطبایی و حدیث (روش‌شناسی نقد و فهم حدیث از دیدگاه علامه‌طباطبایی در المیزان)، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، (1384ش).
37- هاشمی، احمد، جواهر الأدب، بیروت، دارالکتب العلمیه، (بی‌تا).