1
دانشیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه صنعتی سهند تبریز، تبریز، ایران
2
دانش آموخته کارشناسی ارشد روانشناسی بالینی، دانشگاه آزاد واحد تبریز، تبریز، ایران
10.48311/QHTS/qhts.2026.122679.82973
چکیده
تربیت اخلاقی از غایات محوری مکتب علوی است و برای تحقق آن، پیوند میان مبانی نظری و قواعد راهنمای عمل تربیتی ضرورت دارد. پژوهش حاضر با هدف استنباط و تبیین نظام‌واره اصول تربیت اخلاقی در نهج‌البلاغه، با روش تحلیل محتوای کیفی قراردادی/ استقرایی انجام شده است. پیکره متنی پژوهش شامل تمامی خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌های نهج‌البلاغه بر اساس تصحیح صبحی صالح است که بدون نمونه‌گیری و به‌صورت کامل بررسی شدند. از ۷۷ واحد معنایی مرتبط، ۴۵ کد اولیه مفهوم انتزاعی، استخراج و با مقایسه مستمر در مقوله‌های محوری سامان‌دهی شد و در نهایت هفت اصل تجویزی به دست آمد. برای کنترل انسجام انتساب کدها، ۲۰ درصد آن‌ها به‌طور مستقل توسط کدگذار دوم طبقه‌بندی شد و توافق ۸۸/۹ درصد حاصل گردید؛ این شاخص فقط ناظر به ثبات همین مرحله است. اعتبار تفسیری نیز با توجه به سیاق، مخاطب و فضای صدور، بازبینی متخصص و مقابله با شروح معتبر نهج‌البلاغه تقویت شد. یافته‌ها شامل دو اصل جهت‌دهنده بنیادین خدامحوری و آخرت‌محوری، سه اصل انسان‌شناختی- تربیتی فطرت‌گرایی، تربیت جامع‌نگر و تزکیه عقلانی نفس و دو اصل تنظیم‌گر اعتدال‌گرایی و کرامت انسانی است. معیار سطح‌بندی، کارکرد هر اصل در نظام تربیت است. تحلیل روابط نشان می‌دهد این اصول در شبکه‌ای غایت‌شناختی بر یکدیگر اثر می‌گذارند و دلالت‌های عملی آن‌ها باید مستقیماً از سازوکارهای عبارات علوی استنتاج شود. این پژوهش، الگویی شفاف برای گذار از شاهد متنی به کد، مقوله، اصل و کاربرد تربیتی ارائه می‌کند.
