Quranic and Hadith Researches of Modares

Quranic and Hadith Researches of Modares

Typology of Sense-Based Transmission in Nahj al-Balaghah: Semantic Relations through Lexical Domains in the First 110 Sermons

Document Type : مقالات علمی پژوهشی

Authors
1 PhD student of The Sciences and Intellectual Riches of Nahj al-Balagha, College of Theology, Meybod University, Meybod, Iran
2 Professor, Department of Quranic Sciences and Hadith, Faculty of Theology and Islamic Studies, Meybod University, Meybod, Iran
3 Associate professor of Qur’anic sciences and hadith, College of Theology, Meybod University, Meybod, Iran
10.48311/QHTS/qhts.2026.118991.82927
Abstract
One of the areas of research in Fiqh al-Ḥadīth is the study of variations in the transmission of hadith texts. In Islamic tradition and Muslim hadith scholarship, the transmission of hadith has generally been classified into verbatim transmission (naql al-lafẓ) and transmission by meaning (naql al-maʿnā). By examining different versions of a single tradition and investigating variations in the sources in which it is transmitted, it is possible to identify instances of transmission by meaning. The present study employs a descriptive-analytical method to examine transmission by meaning and classify its types in the first 110 sermons of Nahj al-Balaghah, with particular attention to semantic relations based on lexical domains. The findings indicate that variations in transmission occur at the lexical level through semantic relations based on domain, including synonymy, hyponymy, and semantic overlap. For example, aghbāsh / aghṭāsh represents a synonymic shift in nouns, while nāfiḥū / kāfiḥū exemplifies a synonymic shift in verbs. Likewise, bidʿah / fitnah are two nouns related through hyponymy, representing a shift within the nominal domain, while qad raʾaytu / qad aradtu demonstrate a similar shift in the verbal domain. With regard to semantic overlap, examples include the noun pairs ghaflah / ghamrah and the verb pair tūrithu / tūjibu. Each pair consists of words that, in view of their semantic relationship, can convey the same intended meaning in the context of the text. The findings demonstrate that lexical variation in the transmission of meaning in Nahj al-Balaghah can be systematically examined through the semantic relations among lexical items.
Keywords

-قرآن‌کریم
- ابن ابی الحدید، عبد الحمید بن هبة الله، شرح نهج البلاغة، قم: مکتبة آیة الله المرعشی النجفی، (1404ق).
- ابن اثیر، على بن محمد،  الکامل فى التاریخ، بیروت: دار صادر، (1386ق).
- ابن اثیر، مبارک بن محمد، النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، چاپ چهارم، قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، (1367ش).
- ابن حیون، نعمان بن محمد، دعائم الإسلام، قم: مؤسسة آل البیت (علیهم السلام) لإحیاء التراث، (1383ش).
- ابن درید، محمد بن حسن، جمهرة اللغة، بیروت: دار العلم للملایین، (1988م).
- ابن سیده، على بن اسماعیل، المحکم و المحیط الأعظم، بیروت: دار الکتب العلمیة، (1421ق).
- ابن فارس، احمد بن فارس، معجم مقاییس اللغة، قم: مکتب الاعلام الاسلامی، (1404ق).
- ابن ‌قتیبه، عبدالله بن مسلم، الامامة و السیاسة، بیروت: دار الأضواء، (1410ق).
- ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم، غریب الحدیث، بیروت: دار الکتب العلمیة، (1408ق).
- ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، چاپ سوم، بیروت: دار صادر،(1414ق).
- ابن ‌میثم بحرانی، میثم بن علی، ترجمه شرح نهج البلاغه ابن میثم، ترجمه: قربانعلی محمدی مقدم؛ علی اصغر نوایی یحیی­زاده؛ محمدصادق عارف؛ حبیب الله روحانی و محمدرضا عطایی، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامى، (1375ش).
- -------------------، شرح نهج البلاغة، تهران: دفتر نشر الکتاب، (1404ق).
- ابو حیان توحیدی، علی بن محمد، البصائر و الذخائر، بیروت: دار صادر، (1419ق).
- ازهرى، محمد بن احمد، تهذیب اللغة، بیروت: دار احیاء التراث العربی، (1421ق).
- اسماعیل صینى، محمود، المکنز العربى المعاصر، بیروت: مکتبة لبنان ناشرون، (1414 ق).
- اکبرنژاد، محمدتقی، نقل به معنا (آثار فقه الحدیثی و رجالی)، چاپ دوم، قم: دارالفکر، (1400ش).
- اکبرنژاد، مهدی و ذوالفقاری‌فر، قدرت، «شیوه­های نقل به معنای احادیث در مجمع البیان»، تحقیقات علوم قرآن و حدیث، سال دوازدهم، شماره2، پیاپی26، 1 -26. (1394ش).
- بستانى، فواد افرام، فرهنگ ابجدى، ترجمه: رضا مهیار، چاپ دوم، تهران: اسلامی. (1375ش).
- بلاذری، احمد بن یحیی، أنساب الأشراف، قاهره: دار المعارف، (1397ق).
- بیهقی نیشابوری کیدری، محمد بن حسین، ‌حدائق الحقائق، قم: بنیاد نهج البلاغه، (1375ش).
- بیهقى، ابراهیم بن محمد، المحاسن و المَساوى، بیروت: دار الکتب العلمیة، (1420ق).
- پاکتچی، احمد، فقه الحدیث (با تکیه بر مسائل لفظ)، تهران: دانشگاه امام صادق (ع)، (1392ش).
- ---------، فقه الحدیث (مباحث نقل به معنا)، تهران: دانشگاه امام صادق (ع). (1394ش).
- پالمر، فرانک ر، نگاهی تازه به معنی­شناسی، ترجمه کورش صفوی، تهران: پنگوئن، (1366ش).
- ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، قم: دار الکتاب الإسلامی، (1410ق).
- جواهری، سیدمحمدحسن، روش‌شناسی ترجمه قرآن کریم، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، (1391ش).
- جوهرى، اسماعیل بن حماد، الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربیة، بیروت: دار العلم للملایین، (1376ق).
- خامنه‏اى، سیدعلى، بازگشت به نهج البلاغه، تهران: بنیاد نهج البلاغه، (1372ش).
- خداپرستی، فرج­الله، فرهنگ جامع واژگان مترادف و متضاد زبان فارسی، شیراز: دانشنامه فارس، (1376ش).
- خطیب بغدادی، احمد بن علی، الکفایة فی علم الروایة، بیروت: دار الکتاب العربی، (1406ق).
- دوانی، علی، سید رضی مؤلف نهج البلاغه، تهران: بنیاد نهج البلاغه، (1359ش).
- راد، علی، «گونه شناسی احادیث تفسیری؛ از نظریه تا تطبیق»، تفسیر اهل ­بیت، 2(1)، 6-34، (1393ش).
- راغب اصفهانى، حسین بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن، بیروت: دار القلم، (1412ق).
- زراعتی رضایی، شاهین، پژوهش­شناسی، تهران: یزدا، (1387ش).
- زمخشرى، محمود بن عمر، الفائق فى غریب الحدیث، بیروت: دار الکتب العلمیة، (1417ق).
- شریف رضی، نهج‌البلاغه، ترجمه: ناصر مکارم شیرازی. قم: مدرسة الامام علی بن ابی­­طالب (ع)، (1384ش).
- ---------، نهج‌البلاغه، تحقیق: عطار، قیس بهجت، قم: مؤسسة الرافد للمطبوعات، (1431ق).
- --------، نهج‌البلاغه، تحقیق: عطاردی قوچانی، عزیزالله، تهران: بنیاد نهج البلاغه، (1372ش).
- شوشتری، محمدتقی، بهج الصباغة، تهران: دار أمیرکبیر، (1376ش).
- شهید ثانی، زین‌‌الدین بن علی، البدایة فی علم الدرایة، قم: محلاتی، (1421ق).
- شهید ثانی، زین‌‌الدین بن علی، الرعایة فی علم الدرایة، اشراف محمود مرعشی، تحقیق: عبد الحسین محمد علی بقال، قم: کتابخانه مرعشی نجفی (ره)، (1408ق).
- صدر، سیدحسن، نهایة الدرایة فی شرح الرسالة الموسومة بالوجیزة للبهائی، تهران: مشعر، (1354ش).
- صمدی، روح الله و احتشامی، علی حسین، «روش تعامل علامه طباطبایی(ره) با روایات تفسیری نقل به معنا»، مطالعات قرآنی، شماره 41، 9-25، (1399ش).
- طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج، قم: انتشارات اسوه، (1424ق).
- طبرسى، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، چاپ: 3، تهران: ناصر خسرو، (1372ش).
- طبری مامطیری، علی بن مهدی، نزهة الأبصار و محاسن الآثار، تهران: المجمع العالم للتقریب بین المذاهب الإسلامیة، (1387ش).
- طریحى، فخر الدین بن محمد، مجمع البحرین، چاپ سوم، تهران: مرتضوی، (1375ش).
- عبدالفتاح، ایمن، المعجم الوجیز فی إصطلاحات أهل الحدیث، قاهره: الفاروق الحدیثة، (1429ق).
- عبده، محمد، شرح نهج البلاغة، قاهره: مطبعة الاستقامة، (بی‌تا).
- عرشی، امتیاز علیخان، استناد نهج البلاغة، تهران: مطبعه الحیدری، (1393ق).
- غروی نایینی، نهله و صحرائی‌اردکانی، کمال، فقه الحدیث و روش‌های نقد متن، چاپ دوم، تهران: دانشگاه تربیت مدرس، (1391ش).
- فیروزآبادى، محمد بن یعقوب، القاموس المحیط، بیروت: دار الکتب العلمیة، (1415ق).
- فیومى، احمد بن محمد، المصباح المنیر فى غریب الشرح الکبیر للرافعى، چاپ دوم، قم: موسسه دار الهجرة، (1414ق).
- قائمی­نیا، علیرضا، موافقت معنایی (موافقت گشتاری، موافقت تعبیری، موافقت فرانقشی)، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی، (1400ش).
- قضاعی، محمد بن سلامه، دستور معالم الحکم، بیروت: شرکة دار الأرقم بن أبی الأرقم، (1418ق).
- کریمی محلی، طاهره، « نقل به معنا در روایات و بررسی پیامدهای آن»، رساله دکتری علوم قرآن و حدیث، استاد راهنما: سیدعلی اکبر ربیع نتاج و محمد شریفی، دانشگاه مازندران، (1399ش).
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، قم: دار الحدیث، (1387ش).
- مامقانی، عبدالله، مقباس الهدایة فی علم الدرایة، قم: مؤسسة آل البیت (علیهم السلام) لإحیاء التراث، (1411ق).
- محمد کرمعلی، اصغر، «نقل به معنا در روایات اعتقادی با تأکید بر روایات امامت و خلافت»، پایان نامه کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث به راهنمایی حامد شیواپور، دانشگاه مفید، (1401ش).
- مدنى، سیدعلى خان بن احمد،  الطراز الأول والکناز لما علیه من لغة العرب المعول، مشهد: موسسة آل البیت علیهم السلام لاحیاء التراث، (1384ش).
- مرتضى زبیدى، محمد بن محمد، تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت: دار الفکر، (1414ق).
- مسعودی، عبدالهادی، در پرتو حدیث، قم: دار الحدیث، (1391ش).
- مطرزى، ناصر بن عبدالسید، المغرب فى ترتیب المعرب، حلب: مکتبة اسامة بن زید، (1979م).
- مطهری، مرتضی، سیری در نهج­البلاغه، تهران: انتشارات صدرا، (1353ش).
- معین، محمد، فرهنگ فارسی معین، تهران: آدنا، کتاب راه نو، (1381ش).
- مفید، محمد بن محمد، الإختصاص، قم: المؤتمر العالمى لألفیة الشیخ المفید، (1363ش).
- مفید، محمد بن محمد، الإرشاد فی معرفة حجج الله على العباد، تحقیق: مؤسسة آل البیت علیهم السلام لاحیاء التراث، قم: المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید، (1413ق).
- مکارم شیرازى، ناصر، پیام امام امیرالمؤمنین علیه السلام‏، تهران: دارالکتب الاسلامیه، (1386ش).
- مکارم شیرازى، ناصر، تفسیر نمونه، چاپ دهم، تهران: دار الکتب الإسلامیه، (1371ش).
- موسوی دره بیدی، حسین و احمدنژاد، امیر، «نقل به معنا و گونه‌های آن در التبیان فی تفسیر القرآن»، کتاب قیم، 11(1)، پیاپی: 24، 323-341، (1400ش).
- موفق بالله، حسین بن اسماعیل، الإعتبار و سلوة العارفین، صنعاء: مؤسسة الإمام زید بن علی الثقافیة، (1380ش).
- نصر بن مزاحم، وقعة الصفین، قم: مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی، (1404ق).
- هاشمی خویی، حبیب الله بن محمد، منهاج البراعة، تهران: مکتبة الاسلامیة، (1400ق).
- یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاریخ الیعقوبی، بیروت: دار صادر، (بی‌تا).