جستارهای ثقلین

جستارهای ثقلین

گونه شناسی نقل معنا در نهج البلاغه؛ مطالعه روابط معنایی بر پایه دامنه واژگان در 110 خطبه نخستین نهج البلاغه

نوع مقاله : مقالات علمی پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری علوم و معارف نهج البلاغه، دانشگاه میبد
2 استاد گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه میبد
3 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه میبد
10.48311/QHTS/qhts.2026.118991.82927
چکیده
یکی از زمینه‌های پژوهش در فقه الحدیث، مطالعه تفاوت‌ها در نقل متن روایات است. نقل روایات و روش‌های آن در سنت اسلامی و میراث حدیث‌شناسی مسلمانان به نقل لفظ و نقل معنا تقسیم شده است. با توجه به اختلاف نسخه‌های یک روایت و بررسی و آگاهی از اختلاف نقل‌ها در منابع آن حدیث، می‌توان وقوع نقل معنا را کشف کرد. پژوهش حاضر در صدد است با بهره‌گیری از روش توصیفی- تحلیلی ، نقل معنا و گونه­شناسی این تفاوت‌ها در 110 خطبه نخست نهج­البلاغه را مورد بررسی قرار دهد، به نحوی که روابط معنایی بر پایه دامنه واژه­ها مدّنظر قرار گیرد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که تفاوت در نقل، در سطح واژگانی در گونه روابط معنایی بر پایه دامنه (ترادف، شمول، هم­پوشی) در نهج­البلاغه رخ داده است و به عنوان نمونه «أَغْبَاش/ أَغْطَاش» گشتار ترادف در اسماء و «نَافِحُوا/ کافِحُوا» گشتار ترادف در افعال می­باشد. همچنین «بِدْعَة/ فِتْنَة» دو اسمی هستند که در باب اسماء شمول معنایی دارند و در گشتار بودند و در حیطه افعال «قَدْ رَأَیتُ/ قَدْ اَرَدتُ» این­چنین بودند. در روابط هم­پوشی معنایی نیز می­توان به گشتارهای دو اسم «غَفْلَةٍ/ غَمْرَةٍ» و دو فعل «تُورِثُ/ تُوجِبُ» اشاره نمود که هر کدام از این جفت واژه­ها با توجه به روابط معنایی خود، می‌توانند همان مفهوم دیگری را در متن منتقل کنند.
کلیدواژه‌ها

-قرآن‌کریم
- ابن ابی الحدید، عبد الحمید بن هبة الله، شرح نهج البلاغة، قم: مکتبة آیة الله المرعشی النجفی، (1404ق).
- ابن اثیر، على بن محمد،  الکامل فى التاریخ، بیروت: دار صادر، (1386ق).
- ابن اثیر، مبارک بن محمد، النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، چاپ چهارم، قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، (1367ش).
- ابن حیون، نعمان بن محمد، دعائم الإسلام، قم: مؤسسة آل البیت (علیهم السلام) لإحیاء التراث، (1383ش).
- ابن درید، محمد بن حسن، جمهرة اللغة، بیروت: دار العلم للملایین، (1988م).
- ابن سیده، على بن اسماعیل، المحکم و المحیط الأعظم، بیروت: دار الکتب العلمیة، (1421ق).
- ابن فارس، احمد بن فارس، معجم مقاییس اللغة، قم: مکتب الاعلام الاسلامی، (1404ق).
- ابن ‌قتیبه، عبدالله بن مسلم، الامامة و السیاسة، بیروت: دار الأضواء، (1410ق).
- ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم، غریب الحدیث، بیروت: دار الکتب العلمیة، (1408ق).
- ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، چاپ سوم، بیروت: دار صادر،(1414ق).
- ابن ‌میثم بحرانی، میثم بن علی، ترجمه شرح نهج البلاغه ابن میثم، ترجمه: قربانعلی محمدی مقدم؛ علی اصغر نوایی یحیی­زاده؛ محمدصادق عارف؛ حبیب الله روحانی و محمدرضا عطایی، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامى، (1375ش).
- -------------------، شرح نهج البلاغة، تهران: دفتر نشر الکتاب، (1404ق).
- ابو حیان توحیدی، علی بن محمد، البصائر و الذخائر، بیروت: دار صادر، (1419ق).
- ازهرى، محمد بن احمد، تهذیب اللغة، بیروت: دار احیاء التراث العربی، (1421ق).
- اسماعیل صینى، محمود، المکنز العربى المعاصر، بیروت: مکتبة لبنان ناشرون، (1414 ق).
- اکبرنژاد، محمدتقی، نقل به معنا (آثار فقه الحدیثی و رجالی)، چاپ دوم، قم: دارالفکر، (1400ش).
- اکبرنژاد، مهدی و ذوالفقاری‌فر، قدرت، «شیوه­های نقل به معنای احادیث در مجمع البیان»، تحقیقات علوم قرآن و حدیث، سال دوازدهم، شماره2، پیاپی26، 1 -26. (1394ش).
- بستانى، فواد افرام، فرهنگ ابجدى، ترجمه: رضا مهیار، چاپ دوم، تهران: اسلامی. (1375ش).
- بلاذری، احمد بن یحیی، أنساب الأشراف، قاهره: دار المعارف، (1397ق).
- بیهقی نیشابوری کیدری، محمد بن حسین، ‌حدائق الحقائق، قم: بنیاد نهج البلاغه، (1375ش).
- بیهقى، ابراهیم بن محمد، المحاسن و المَساوى، بیروت: دار الکتب العلمیة، (1420ق).
- پاکتچی، احمد، فقه الحدیث (با تکیه بر مسائل لفظ)، تهران: دانشگاه امام صادق (ع)، (1392ش).
- ---------، فقه الحدیث (مباحث نقل به معنا)، تهران: دانشگاه امام صادق (ع). (1394ش).
- پالمر، فرانک ر، نگاهی تازه به معنی­شناسی، ترجمه کورش صفوی، تهران: پنگوئن، (1366ش).
- ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، قم: دار الکتاب الإسلامی، (1410ق).
- جواهری، سیدمحمدحسن، روش‌شناسی ترجمه قرآن کریم، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، (1391ش).
- جوهرى، اسماعیل بن حماد، الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربیة، بیروت: دار العلم للملایین، (1376ق).
- خامنه‏اى، سیدعلى، بازگشت به نهج البلاغه، تهران: بنیاد نهج البلاغه، (1372ش).
- خداپرستی، فرج­الله، فرهنگ جامع واژگان مترادف و متضاد زبان فارسی، شیراز: دانشنامه فارس، (1376ش).
- خطیب بغدادی، احمد بن علی، الکفایة فی علم الروایة، بیروت: دار الکتاب العربی، (1406ق).
- دوانی، علی، سید رضی مؤلف نهج البلاغه، تهران: بنیاد نهج البلاغه، (1359ش).
- راد، علی، «گونه شناسی احادیث تفسیری؛ از نظریه تا تطبیق»، تفسیر اهل ­بیت، 2(1)، 6-34، (1393ش).
- راغب اصفهانى، حسین بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن، بیروت: دار القلم، (1412ق).
- زراعتی رضایی، شاهین، پژوهش­شناسی، تهران: یزدا، (1387ش).
- زمخشرى، محمود بن عمر، الفائق فى غریب الحدیث، بیروت: دار الکتب العلمیة، (1417ق).
- شریف رضی، نهج‌البلاغه، ترجمه: ناصر مکارم شیرازی. قم: مدرسة الامام علی بن ابی­­طالب (ع)، (1384ش).
- ---------، نهج‌البلاغه، تحقیق: عطار، قیس بهجت، قم: مؤسسة الرافد للمطبوعات، (1431ق).
- --------، نهج‌البلاغه، تحقیق: عطاردی قوچانی، عزیزالله، تهران: بنیاد نهج البلاغه، (1372ش).
- شوشتری، محمدتقی، بهج الصباغة، تهران: دار أمیرکبیر، (1376ش).
- شهید ثانی، زین‌‌الدین بن علی، البدایة فی علم الدرایة، قم: محلاتی، (1421ق).
- شهید ثانی، زین‌‌الدین بن علی، الرعایة فی علم الدرایة، اشراف محمود مرعشی، تحقیق: عبد الحسین محمد علی بقال، قم: کتابخانه مرعشی نجفی (ره)، (1408ق).
- صدر، سیدحسن، نهایة الدرایة فی شرح الرسالة الموسومة بالوجیزة للبهائی، تهران: مشعر، (1354ش).
- صمدی، روح الله و احتشامی، علی حسین، «روش تعامل علامه طباطبایی(ره) با روایات تفسیری نقل به معنا»، مطالعات قرآنی، شماره 41، 9-25، (1399ش).
- طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج، قم: انتشارات اسوه، (1424ق).
- طبرسى، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، چاپ: 3، تهران: ناصر خسرو، (1372ش).
- طبری مامطیری، علی بن مهدی، نزهة الأبصار و محاسن الآثار، تهران: المجمع العالم للتقریب بین المذاهب الإسلامیة، (1387ش).
- طریحى، فخر الدین بن محمد، مجمع البحرین، چاپ سوم، تهران: مرتضوی، (1375ش).
- عبدالفتاح، ایمن، المعجم الوجیز فی إصطلاحات أهل الحدیث، قاهره: الفاروق الحدیثة، (1429ق).
- عبده، محمد، شرح نهج البلاغة، قاهره: مطبعة الاستقامة، (بی‌تا).
- عرشی، امتیاز علیخان، استناد نهج البلاغة، تهران: مطبعه الحیدری، (1393ق).
- غروی نایینی، نهله و صحرائی‌اردکانی، کمال، فقه الحدیث و روش‌های نقد متن، چاپ دوم، تهران: دانشگاه تربیت مدرس، (1391ش).
- فیروزآبادى، محمد بن یعقوب، القاموس المحیط، بیروت: دار الکتب العلمیة، (1415ق).
- فیومى، احمد بن محمد، المصباح المنیر فى غریب الشرح الکبیر للرافعى، چاپ دوم، قم: موسسه دار الهجرة، (1414ق).
- قائمی­نیا، علیرضا، موافقت معنایی (موافقت گشتاری، موافقت تعبیری، موافقت فرانقشی)، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی، (1400ش).
- قضاعی، محمد بن سلامه، دستور معالم الحکم، بیروت: شرکة دار الأرقم بن أبی الأرقم، (1418ق).
- کریمی محلی، طاهره، « نقل به معنا در روایات و بررسی پیامدهای آن»، رساله دکتری علوم قرآن و حدیث، استاد راهنما: سیدعلی اکبر ربیع نتاج و محمد شریفی، دانشگاه مازندران، (1399ش).
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، قم: دار الحدیث، (1387ش).
- مامقانی، عبدالله، مقباس الهدایة فی علم الدرایة، قم: مؤسسة آل البیت (علیهم السلام) لإحیاء التراث، (1411ق).
- محمد کرمعلی، اصغر، «نقل به معنا در روایات اعتقادی با تأکید بر روایات امامت و خلافت»، پایان نامه کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث به راهنمایی حامد شیواپور، دانشگاه مفید، (1401ش).
- مدنى، سیدعلى خان بن احمد،  الطراز الأول والکناز لما علیه من لغة العرب المعول، مشهد: موسسة آل البیت علیهم السلام لاحیاء التراث، (1384ش).
- مرتضى زبیدى، محمد بن محمد، تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت: دار الفکر، (1414ق).
- مسعودی، عبدالهادی، در پرتو حدیث، قم: دار الحدیث، (1391ش).
- مطرزى، ناصر بن عبدالسید، المغرب فى ترتیب المعرب، حلب: مکتبة اسامة بن زید، (1979م).
- مطهری، مرتضی، سیری در نهج­البلاغه، تهران: انتشارات صدرا، (1353ش).
- معین، محمد، فرهنگ فارسی معین، تهران: آدنا، کتاب راه نو، (1381ش).
- مفید، محمد بن محمد، الإختصاص، قم: المؤتمر العالمى لألفیة الشیخ المفید، (1363ش).
- مفید، محمد بن محمد، الإرشاد فی معرفة حجج الله على العباد، تحقیق: مؤسسة آل البیت علیهم السلام لاحیاء التراث، قم: المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید، (1413ق).
- مکارم شیرازى، ناصر، پیام امام امیرالمؤمنین علیه السلام‏، تهران: دارالکتب الاسلامیه، (1386ش).
- مکارم شیرازى، ناصر، تفسیر نمونه، چاپ دهم، تهران: دار الکتب الإسلامیه، (1371ش).
- موسوی دره بیدی، حسین و احمدنژاد، امیر، «نقل به معنا و گونه‌های آن در التبیان فی تفسیر القرآن»، کتاب قیم، 11(1)، پیاپی: 24، 323-341، (1400ش).
- موفق بالله، حسین بن اسماعیل، الإعتبار و سلوة العارفین، صنعاء: مؤسسة الإمام زید بن علی الثقافیة، (1380ش).
- نصر بن مزاحم، وقعة الصفین، قم: مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی، (1404ق).
- هاشمی خویی، حبیب الله بن محمد، منهاج البراعة، تهران: مکتبة الاسلامیة، (1400ق).
- یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاریخ الیعقوبی، بیروت: دار صادر، (بی‌تا).