گونه شناسی نقل معنا در نهج البلاغه؛ مطالعه روابط معنایی بر پایه دامنه واژگان در 110 خطبه نخستین نهج البلاغه

عابدان, زهره; میرجلیلی, علی محمد; زارع زردینی, احمد

doi:10.48311/QHTS/qhts.2026.118991.82927

گونه شناسی نقل معنا در نهج البلاغه؛ مطالعه روابط معنایی بر پایه دامنه واژگان در 110 خطبه نخستین نهج البلاغه

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقالات علمی پژوهشی

نویسندگان

زهره عابدان ¹

علی محمد میرجلیلی ²

احمد زارع زردینی ³

¹ دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه میبد

² استاد گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه میبد

³ دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه میبد

10.48311/QHTS/qhts.2026.118991.82927

چکیده

یکی از زمینه‌های پژوهش در فقه الحدیث، مطالعه تفاوت‌ها در نقل متن روایات است. نقل روایات و روش‌های آن در سنت اسلامی و میراث حدیث‌شناسی مسلمانان به نقل لفظ و نقل معنا تقسیم شده است. با توجه به اختلاف نسخه‌های یک روایت و بررسی و آگاهی از اختلاف نقل‌ها در منابع آن حدیث، می‌توان وقوع نقل معنا را کشف کرد. پژوهش حاضر در صدد است با بهره‌گیری از روش توصیفی- تحلیلی ، نقل معنا و گونهشناسی این تفاوت‌ها در 110 خطبه نخست نهجالبلاغه را مورد بررسی قرار دهد، به نحوی که روابط معنایی بر پایه دامنه واژهها مدّنظر قرار گیرد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که تفاوت در نقل، در سطح واژگانی در گونه روابط معنایی بر پایه دامنه (ترادف، شمول، همپوشی) در نهجالبلاغه رخ داده است و به عنوان نمونه «أَغْبَاش/ أَغْطَاش» گشتار ترادف در اسماء و «نَافِحُوا/ کافِحُوا» گشتار ترادف در افعال میباشد. همچنین «بِدْعَة/ فِتْنَة» دو اسمی هستند که در باب اسماء شمول معنایی دارند و در گشتار بودند و در حیطه افعال «قَدْ رَأَیتُ/ قَدْ اَرَدتُ» اینچنین بودند. در روابط همپوشی معنایی نیز میتوان به گشتارهای دو اسم «غَفْلَةٍ/ غَمْرَةٍ» و دو فعل «تُورِثُ/ تُوجِبُ» اشاره نمود که هر کدام از این جفت واژهها با توجه به روابط معنایی خود، می‌توانند همان مفهوم دیگری را در متن منتقل کنند.

کلیدواژه‌ها

نهج البلاغه

گونه شناسی نقل معنا

ترادف

شمول معنایی

هم پوشی معنای