Quranic and Hadith Researches of Modares

Quranic and Hadith Researches of Modares

Elucidating the Concept of "Fath" Through a Thematic Analysis of Surah Al-Fath

Document Type : مقالات علمی پژوهشی

Authors
1 M.A. in Qur'anic Sciences and Hadith Studies, Allameh Tabataba’i University, Tehran, Iran.
2 Ph.D. Student in Quran and Hadith Sciences, Allameh Tabataba’i University, Tehran, Iran.
3 Assistant Professor, Department of Quran and Hadith Studies, Allameh Tabataba’i University, Tehran, Iran
10.48311/QHTS/qhts.2026.121899.82964
Abstract
Surah Al-Fath, a Medinan chapter of the Holy Quran, centers on the event of the Treaty of Hudaybiyyah, which is described as a “clear victory” (fathan mubinan). The relationship between this event and the conventional understanding of fath as military victory or conquest constitutes one of the central issues addressed in the Surah. Examining this relationship requires an analysis of the Surah’s semantic structure and the network of relationships among its themes. Accordingly, this study aims to elucidate the concept of fath by identifying the themes of Surah Al-Fath and exploring their interconnections. It seeks to answer the question of how the concept of fath is conceptualized in the Surah. To this end, the study adopts a qualitative approach and employs Braun and Clarke’s reflexive thematic analysis through exploratory, data-driven coding without a predetermined analytical framework. The analysis identified 78 basic themes, which were grouped into 12 organizing themes and ultimately synthesized into four overarching themes: “The Divine Order in the Realization of Fath,” “The Role and Position of the Prophet (PBUH) in Paving the Way for Fath,” “Testing Faith in the Process of Fath,” and “The Ultimate Fate of the Forces of Truth and Falsehood in Fath.” The integration of these themes demonstrates that Surah Al-Fath conceptualizes fath as a divine tradition aimed at nurturing believers and distinguishing them from their opponents. This tradition unfolds as a process in which divine will, the prophetic mission, trials of faith, and judgment between opposing forces each constitute an essential dimension. Together, these elements contribute to the formation of a community that is internally refined and guided, alongside the Prophet (PBUH), toward true victory.
Keywords
Subjects

-قرآن‌کریم
- ابن اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت- لبنان، دار صادر، (1385ق).
- ابن فارس، احمد بن فارس، معجم مقاییس اللغه، تحقیق عبدالسلام محمد هارون، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، (1404ق).
- ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت- لبنان، دار صادر، (1414ق).
- بختیاری، علی، «تحلیل موضوعی- مضمونی معاهدات در سوره توبه»، فصلنامه علمی تخصصی فرهنگ پژوهش، 14(شماره 48- زمستان 1400)، 81-106، (1400ش).
- پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، آیات فتح و دعای نصر؛ توصیه رهبر انقلاب برای پیروزی جبهه مقاومت، (29 آبان 1403ش)، برگرفته از:
- تیموری، محمد؛ آرام، محمدرضا؛ رضوی، سید محمد، «گامی نو در ساختارشناسی سوره فتح»، مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، 7 (3)، 37-1، (1402ش).
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن، دمشق بیروت، دار القلم، الدار الشامیة، (1412ق).
- زارع زردینی، احمد؛ صحرایی اردکانی، کمال؛ جنتی فیروزآبادی، صدیقه، «ساختارشناسی سوره مبارکه فتح در پرتو بلاغت سامی با تأکید بر تقسیم قرآن به 555 واحد موضوعی (رکوعات)»، پژوهش های زبانشناختی قرآن، 10(1)، 1-18، (1400ش).
- زرکشی، محمد بن بهادر، البرهان فی علوم القرآن، تحقیق محمد أبوالفضل إبراهیم، بیروت- لبنان، دار إحیاء الکتب العربیة و دار المعرفة، (1376ق).
- طباطبائی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت – لبنان، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، (1393ش).
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تصحیح هاشم رسولی و فضل الله یزدی طباطبائی، مقدمه محمدجواد بلاغی، محسن امین و احمد رضا، بیروت- لبنان، دار المعرفة، (1408ق).
- طبری، ابو جعفر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت- لبنان، دار المعرفه، (1412ق).
- طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن. تصحیح احمد حبیب عاملی، مقدمه محمد محسن آقابزرگ تهرانی، لبنان-بیروت، دار إحیاء التراث العربی‏، (بی‌تا).
- عترت دوست، محمد؛ امیری فر، سحر، «ترسیم شبکه مضامین و تناسب آیات سوره عنکبوت با استفاده از روش تحلیل مضمون»، پژوهشنامه تفسیر و زبان قرآن، 11(2)، 145-162، (1402ش).
- عترت‌دوست، محمد؛ زاهد، رقیه، «کاربست روش تحلیل مضمون برای فهم موضوعات قرآنی در فرهنگ اسلامی (مطالعه موردی شبکه مضامین سوره انبیاء)»، دین و ارتباطات (نامه صادق)، 30(1)، 53-80، (1402ش).
- فخررازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، لبنان-بیروت، دار إحیاء التراث العربی‏، (1420ق).
- فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، تحقیق مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی، قم، هجرت، (1409ق).
- فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، تفسیر الصافی، تصحیح حسین اعلمی، تهران، مکتبة الصدر، (1415ق).
- قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، (1388ش).
- محصص، مرضیه؛ میروکیلی، فاطمه سادات، «مؤلفه‌های همبستگی اجتماعی با تأکید بر تحلیل مضمون سوره آل عمران»، پژوهش های اجتماعی اسلامی، 28(125)، 157-184، (1401ش).
- محمدزاده شهرآبادی، فریده؛ زرسازان، عاطفه، «غرض سوره فتح با تأکید بر تحلیل واژگان کلیدی سوره»، مطالعات قرآن و فرهنگ اسلامی، 5(4)، (1400ش).
- محمدزاده شهرآبادی، فریده؛ زرسازان، عاطفه؛ معارف، مجید و عربی، نسیم، «تحلیل معناشناختی واژه فتح در قرآن‌کریم با تکیه بر سوره فتح»، کتاب قیم، ۱۰(۲۳)، ۷-۳۲، (1399ش).
- ملاشفیعی، بتول؛ بهجت پور، عبدالکریم؛ ناصحی، محمد، «آسیب‌‌شناسی دوستی با کفار در جامعه اسلامی و راه‌های برون‌‌رفت آن بر اساس سوره ممتحنه با روش تحلیل مضمون»، سیاست متعالیه، 9(32)، 25-42، (1400ش).
- نریمانی، زهره؛ فیروزمندی بندپی، جعفر، «بازخوانی پیام و دلالت سوره فتح و ارتباط آن با ولایت امیرالمؤمنین»، پژوهشنامه تفسیر و زبان قرآن، 10(2)، 221-236، (1401ش).
-Attride-Stirling, J., “Thematic networks: An analytic tool for qualitative research”, Qualitative Research, 1(3), 385–405, (2001).
-Braun, V.; Clarke, V., “Using thematic analysis in psychology”. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101, (2006).
--------------------------, Thematic analysis: A practical guide to understanding and doing, New York, SAGE Publications, (2022).