جستارهای ثقلین

جستارهای ثقلین

تبیین مفهوم «فتح» بر اساس تحلیل مضمون سوره فتح

نوع مقاله : مقالات علمی پژوهشی

نویسندگان
1 دانش آموخته کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشگاه علامه طباطبائی
2 دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه علامه طباطبائی
3 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه علامه طباطبائی
10.48311/QHTS/qhts.2026.121899.82964
چکیده
سوره فتح از سور مدنی قرآن کریم، حول محور رویداد صلح حدیبیه و توصیف آن با عنوان «فَتْحاً مُبیناً» شکل گرفته است. نسبت میان این رویداد و برداشت رایج از «فتح» به‌عنوان پیروزی نظامی از جمله مسائل این سوره است که پاسخ به آن، مستلزم بررسی ساختار معنایی سوره و نظام روابط میان مضامین آن بوده است. بر این اساس، پژوهش حاضر با هدف تبیین مفهوم «فتح»، به شناسائی مضامین این سوره و کشف ارتباط میان آن‎ها پرداخته و به این پرسش پاسخ می‌دهد که مفهوم «فتح» در سوره مبارکه فتح چگونه تبیین شده است. بدین منظور، از رویکرد کیفی و روش تحلیل مضمون بازتابی (تماتیک) براون-کلارک با کدگذاری اکتشافی و بدون چارچوب از پیش تعیین‌شده، استفاده شده است . در نتیجه تحلیل داده‌ها، 78 مضمون پایه در قالب ۱۲ مضمون سازمان‌دهنده تجمیع شدند و در نهایت 4 مضمون فراگیر استخراج گردید: «نظام الهی در تحقق فتح»، «نقش و جایگاه پیامبر (ص) در زمینه‌سازی فتح»، «آزمون ایمان در مسیر شکل‌گیری فتح» و «سرانجام جبهه حق و باطل در فتح». تلفیق این مضامین نشان می‌دهد که سوره فتح، مفهوم «فتح» را به‌مثابه سنت الهی تربیت و تمایز مؤمنان از مخالفان معرفی می‌کند؛ سنتی که در چارچوب یک فرآیند بوده و اراده الهی، رسالت نبوی، آزمون‌های ایمانی و داوری میان جبهه‌ها، هر یک وجهی از آن را می‌سازد و در مجموع، جامعه‌ای را تشکیل می‌دهد که از درون، پالایش شده و همراه با پیامبر (ص)، به فتح حقیقی رهنمون می‌شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

-قرآن‌کریم
- ابن اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت- لبنان، دار صادر، (1385ق).
- ابن فارس، احمد بن فارس، معجم مقاییس اللغه، تحقیق عبدالسلام محمد هارون، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، (1404ق).
- ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت- لبنان، دار صادر، (1414ق).
- بختیاری، علی، «تحلیل موضوعی- مضمونی معاهدات در سوره توبه»، فصلنامه علمی تخصصی فرهنگ پژوهش، 14(شماره 48- زمستان 1400)، 81-106، (1400ش).
- پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، آیات فتح و دعای نصر؛ توصیه رهبر انقلاب برای پیروزی جبهه مقاومت، (29 آبان 1403ش)، برگرفته از:
- تیموری، محمد؛ آرام، محمدرضا؛ رضوی، سید محمد، «گامی نو در ساختارشناسی سوره فتح»، مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، 7 (3)، 37-1، (1402ش).
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن، دمشق بیروت، دار القلم، الدار الشامیة، (1412ق).
- زارع زردینی، احمد؛ صحرایی اردکانی، کمال؛ جنتی فیروزآبادی، صدیقه، «ساختارشناسی سوره مبارکه فتح در پرتو بلاغت سامی با تأکید بر تقسیم قرآن به 555 واحد موضوعی (رکوعات)»، پژوهش های زبانشناختی قرآن، 10(1)، 1-18، (1400ش).
- زرکشی، محمد بن بهادر، البرهان فی علوم القرآن، تحقیق محمد أبوالفضل إبراهیم، بیروت- لبنان، دار إحیاء الکتب العربیة و دار المعرفة، (1376ق).
- طباطبائی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت – لبنان، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، (1393ش).
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تصحیح هاشم رسولی و فضل الله یزدی طباطبائی، مقدمه محمدجواد بلاغی، محسن امین و احمد رضا، بیروت- لبنان، دار المعرفة، (1408ق).
- طبری، ابو جعفر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت- لبنان، دار المعرفه، (1412ق).
- طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن. تصحیح احمد حبیب عاملی، مقدمه محمد محسن آقابزرگ تهرانی، لبنان-بیروت، دار إحیاء التراث العربی‏، (بی‌تا).
- عترت دوست، محمد؛ امیری فر، سحر، «ترسیم شبکه مضامین و تناسب آیات سوره عنکبوت با استفاده از روش تحلیل مضمون»، پژوهشنامه تفسیر و زبان قرآن، 11(2)، 145-162، (1402ش).
- عترت‌دوست، محمد؛ زاهد، رقیه، «کاربست روش تحلیل مضمون برای فهم موضوعات قرآنی در فرهنگ اسلامی (مطالعه موردی شبکه مضامین سوره انبیاء)»، دین و ارتباطات (نامه صادق)، 30(1)، 53-80، (1402ش).
- فخررازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، لبنان-بیروت، دار إحیاء التراث العربی‏، (1420ق).
- فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، تحقیق مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی، قم، هجرت، (1409ق).
- فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، تفسیر الصافی، تصحیح حسین اعلمی، تهران، مکتبة الصدر، (1415ق).
- قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، (1388ش).
- محصص، مرضیه؛ میروکیلی، فاطمه سادات، «مؤلفه‌های همبستگی اجتماعی با تأکید بر تحلیل مضمون سوره آل عمران»، پژوهش های اجتماعی اسلامی، 28(125)، 157-184، (1401ش).
- محمدزاده شهرآبادی، فریده؛ زرسازان، عاطفه، «غرض سوره فتح با تأکید بر تحلیل واژگان کلیدی سوره»، مطالعات قرآن و فرهنگ اسلامی، 5(4)، (1400ش).
- محمدزاده شهرآبادی، فریده؛ زرسازان، عاطفه؛ معارف، مجید و عربی، نسیم، «تحلیل معناشناختی واژه فتح در قرآن‌کریم با تکیه بر سوره فتح»، کتاب قیم، ۱۰(۲۳)، ۷-۳۲، (1399ش).
- ملاشفیعی، بتول؛ بهجت پور، عبدالکریم؛ ناصحی، محمد، «آسیب‌‌شناسی دوستی با کفار در جامعه اسلامی و راه‌های برون‌‌رفت آن بر اساس سوره ممتحنه با روش تحلیل مضمون»، سیاست متعالیه، 9(32)، 25-42، (1400ش).
- نریمانی، زهره؛ فیروزمندی بندپی، جعفر، «بازخوانی پیام و دلالت سوره فتح و ارتباط آن با ولایت امیرالمؤمنین»، پژوهشنامه تفسیر و زبان قرآن، 10(2)، 221-236، (1401ش).
-Attride-Stirling, J., “Thematic networks: An analytic tool for qualitative research”, Qualitative Research, 1(3), 385–405, (2001).
-Braun, V.; Clarke, V., “Using thematic analysis in psychology”. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101, (2006).
--------------------------, Thematic analysis: A practical guide to understanding and doing, New York, SAGE Publications, (2022).