استادیار گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان
10.48311/QHTS/qhts.2026.122058.82967
چکیده
سبک شناسی قرآن، به ویژه تحلیل همزمان لایههای زبانی، رویکردی نوین در کشف اعجاز بیانی و انسجام متنی قرآن است. سوره نمل از سورههای «طواسین» است که با برخورداری از داستانهای متعدد پیامبران و طرح تقابل دو گانه ایمان و کفر، بستر مناسبی برای این پژوهش محسوب میشود. پژوهش حاضر با روش توصیفی- تحلیلی به تحلیل سبک شناسی سوره نمل پرداخته است. یافتهها نشان میدهد که ساختار سوره بر تقابل دو گروه مؤمنان (بامحوریت داستان حضرت سلیمان) و کافران (فرعون، ثمود، لوط) استوار است. در سطح واژگانی، واژگان «ایمان»، «تسلیم»، «شکر» و «عبادت» شبکه مفهومی سوره را شکل میدهند. در سطح آوایی، سجع، جناس اشتقاق (تصدیر) و واجآرایی به ایجاد موسیقی درونی و انسجام آیات کمک کردهاند و در سطح بلاغی، طباق، التفات، تشبیه، مجاز و کنایه بر برجستهسازی مفاهیم و زیبایی بیانی سوره افزودهاند. در سطح دستوری و بلاغی، صنعت توازن نحوی در زیباشناسی سورۀ نمل اثر گذار بوده است و همه اینها نشان دهندۀ اعجاز بیانی قرآن کریم است. نتایج پژوهش نشان داد که اعجاز بیانی سوره نمل نه در کاربرد منفرد آرایههای بلاغی، بلکه در تعامل سازمان یافته لایههای آوایی، واژگانی، دستوری و بلاغی تجلی یافته است. تحلیل سبک شناختی سوره آشکار ساخت که این لایهها به صورت نظاممند در خدمت شکل دهی به محور معنایی «تقابل ایمان و کفر» و تحقق کارکردهای تبشیر و انذار قرار گرفتهاند. از اینرو، روش سبکشناسی لایهای با آشکار ساختن پیوند ساختار زبانی و مقاصد معنایی، نشان میدهد که انسجام میان سطوح مختلف زبان، یکی از سازوکارهای بنیادین اعجاز بیانی قرآن کریم است و میتواند به عنوان الگویی روشمند در تحلیل سبک سایر سورههای قرآن نیز به کارگرفته شود.
