جستارهای ثقلین

جستارهای ثقلین

تحلیل سبک شناختی سوره نمل بر پایه لایه‌های آوایی، واژگانی و بلاغی: رویکردی تدبری به انسجام متن

نوع مقاله : مقالات علمی پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان
10.48311/QHTS/qhts.2026.122058.82967
چکیده
سبک شناسی قرآن، به ویژه تحلیل هم­زمان لایه­های زبانی، رویکردی نوین در کشف اعجاز بیانی و انسجام متنی قرآن است. سوره نمل از سوره­های «طواسین» است که با برخورداری از داستان­های متعدد پیامبران و طرح تقابل دو گانه ایمان و کفر، بستر مناسبی برای این پژوهش محسوب می­شود. پژوهش حاضر با روش توصیفی- تحلیلی به تحلیل سبک شناسی سوره نمل پرداخته است. یافته­ها نشان می­دهد که ساختار سوره بر تقابل دو گروه مؤمنان (بامحوریت داستان حضرت سلیمان) و کافران (فرعون، ثمود، لوط) استوار است. در سطح واژگانی، واژگان «ایمان»، «تسلیم»، «شکر» و «عبادت» شبکه مفهومی سوره را شکل می­دهند. در سطح آوایی، سجع، جناس اشتقاق (تصدیر) و واج­آرایی به ایجاد موسیقی درونی و انسجام آیات کمک کرده­اند و در سطح بلاغی، طباق، التفات، تشبیه، مجاز و کنایه بر برجسته­سازی مفاهیم و زیبایی بیانی سوره افزوده­اند. در سطح دستوری و بلاغی، صنعت توازن نحوی در زیباشناسی سورۀ نمل اثر گذار بوده است و همه این­ها نشان دهندۀ اعجاز بیانی قرآن کریم است. نتایج پژوهش نشان داد که اعجاز بیانی سوره نمل نه در کاربرد منفرد آرایه­های بلاغی، بلکه در تعامل سازمان یافته لایه­های آوایی، واژگانی، دستوری و بلاغی تجلی یافته است. تحلیل سبک شناختی سوره آشکار ساخت که این لایه­ها به صورت نظام­مند در خدمت شکل دهی به محور معنایی «تقابل ایمان و کفر» و تحقق کارکردهای تبشیر و انذار قرار گرفته­اند. از این­رو، روش سبک­شناسی لایه­ای با آشکار ساختن پیوند ساختار زبانی و مقاصد معنایی، نشان می­دهد که انسجام میان سطوح مختلف زبان، یکی از سازوکارهای بنیادین اعجاز بیانی قرآن کریم است و می­تواند به عنوان الگویی روشمند در تحلیل سبک سایر سوره­های قرآن نیز به کارگرفته شود.
کلیدواژه‌ها

-قرآن‌کریم
- ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دارصادر، (1414ق).
- ابراهیمی، محمد، پاینده، لیلا، «بررسی عوامل انسجامی در دو سوره نمل و فجر در مقایسه با ترجمه فارسی»، نشریه ذهن، شماره 48، (1390ش).
- ابن ابی الاصبع، بدیع القرآن، ترجمه سیدعلی میرلوحی، مشهد، انتشارات آستان قدس، (1368ش).
- امرایی، محمدحسن و دیگران، «معنای اصلی و تبعی در ترجمه غلامعلی حداد عادل از قرآن‌کریم»، پژوهش­های ترجمه در زبان و ادبیات عربی، (1395ش).
- امانی، داودسلیمان، الاسلوبیه و الصوفیه، چاپ اول، عمان، (2002م).
- انیس، ابراهیم، الاصوات اللغویه، قاهره، مکتبه الانجلو المصریه، (1975م).
- بدوی، احمد، من بلاغه القرآن، قاهره، نهضه مصر، (1384ش).
- بازرگان، عبدالعلی، نظم قرآن، تهران، انتشارات قلم، (1375ش).
- بشر، کمال، علم الاصوات قاهره دارالغریب، (2000م)
- پاشازانوس، احمد؛ فولادی، مریم، «تحلیل آواشناختی سجع در قرآن‌کریم از منظر انسجام بخشی به متن (بررسی موردی سوره‌های طور، نجم، قمر، رحمن و واقعه)» مجله پژوهش هادی ادبی- قرآنی، سال چهارم، شماره دوم، تابستان، (1395ش).
- جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح، بیروت، دارالعلم للملایین، (1984م).
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، دمشق-بیروت، دارالعلم الدارالشامیة، (1412ق).
- رضانژاد، عزالدین، پای برجای، رمضان، «بررسی دلالت آیه 83 سوره نمل بر رجعت از دیدگاه فریقین»، مجله مطالعات تفسیری، شماره 25، (1395ش).
- زبیدی، محمد مرتضی، تاج العروس، بیروت، دارالهدایه، (1385ش).
- زرکشی، محمد بن عبدالله، البرهان فى علوم القرآن، بیروت، دارالمعرفه، چاپ اول، (1990م).
- زمخشری، محمود، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت، دارالکتب العربی، (1407م).
- زینی وند، تورج و دیگران، «واکاوی برساخت گفتمانی داستان حضرت سلیمان (ع) در سوره نمل با تکیه بر نشانه‌های معناساز مایکل هلیدی»، مجله پژوهش‌های ادبی قرآنی، شماره 4، (1397ش).
- سیوطی، جلال الدین، الاتقان فی علوم القرآن، لبنان، دارالفکر، (1416م).
- صادقی، فاطمه، «بررسی شیوه‌های تربیتی در سوره نمل»، مجله مطالعات قرآن پژوهی نور وحی، بهار و تابستان ، شماره 11، (1400ش).
- صفری، علی، تحلیل مولفه های مدیریتی سوره نمل، دوفصلنامه مطالعات قرآن و علم، دوره 5، شماره 9، (1400ش).
- طباطبایى، محمدحسین، ترجمه تفسیر المیزان، 2، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دفتر انتشارات اسلامى، قم، چاپ پنجم، (1374ش).
- ---------------، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات جامعة مدرسین حوزه علمیه قم، (1417م).
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات ناصر خسرو، (1372ش).
- عباس، حسن. خصائص الحروف العربیه و معانیها، دمشق، اتحادالکتاب العرب، (1998م).
- فخر رازی، ابوعبدالله محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، بیروت، دار احیاء التراث العربی، (1420ق).
- قطب، سید، فی ظلال القرآن، بیروت-قاهره، دارالشروق، (1412ق).
- کواز، محمد کریم، سبک‌شناسی اعجاز بلاغی قرآن، ترجمه سید حسین سیدی، تهران، چاپ اول، ناشر سخن، (1386ش).
- مشایخی، حمیدرضا، «جلوه‌های زیبایی‌شناسی سجع در قرآن» مجله ادبیات دینی، شماره دوم فصلنامه، 125-140، (1391ش).
- مطعنی، عبدالعظیم ابراهیم محمد، ویژگی های بلاغی بیان قرآنی، ترجمه سید حسین سیدی، انتشارات سخن، تهران، (1388ش).
- مراغی، احمدبن مصطفی، تفسیر المراغی، بیروت، داراحیاء التراث العربی، (بی‏تا).
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، انتشارات دارالکتب الاسلامیة، (1374ش).
- نصیری، علی، هنر و زیباشناسی از منظر قرآن، ناشر وحی و خرد، چاپ اول، (1393ش).