جستارهای ثقلین

جستارهای ثقلین

تحلیل جریان‌شناختی تقابل اعتقادی «مُنعَمٌ‌علیهم» با «مغضوبٌ‌علیهم» و «ضالین» در سوره حمد

نوع مقاله : مقالات علمی پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه شیراز
2 دانشیار بخش علوم قرآنی و فقه دانشگاه شیراز
10.48311/QHTS/qhts.2026.120854.82948
چکیده
سوره حمد، به‌عنوان "امّ‌الکتاب"، با ترسیم سه‌گانه "مُنعَمٌ‌علیهم"، "مغضوبٌ‌علیهم" و "ضالین"، الگویی برای جریان‌شناسی هدایت و ضلالت در قرآن‌کریم ارائه می‌کند. مسئله اصلی این پژوهش، شناسایی مؤلفه اعتقادی مشترک دو جریان "مَغْضُوبٌ‌عَلَیْهِم" و "ضَالِّین" در تقابل با جریان "مُنْعَمٌ‌عَلَیْهِم" و تبیین علل شکل‌گیری این اشتراک اعتقادی است. پژوهش حاضر با روش توصیفی- تحلیلی و با بهره‌گیری از رویکرد تفسیر جریانی، بر پایه الگوی جریان‌شناسی سوره حمد، آیات مرتبط را تحلیل کرده و از داده‌های تاریخی و کلامی برای تبیین خاستگاه این جریان‌ها بهره گرفته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که بنیادی‌ترین وجه تمایز جریان "مُنْعَمٌ‌عَلَیْهِم"، التزام به منطق توحیدی "کُنْ فَیَکُونُ" است؛ منطقی که آفرینش را فعل مستقیم و بی‌واسطه خداوند دانسته و هرگونه تصور مبتنی بر ولادت، توالد و انتساب فرزند به خداوند را نفی می‌کند. در مقابل، وجه مشترک "مَغْضُوبٌ‌عَلَیْهِم" و "ضَالِّین"، نسبت دادن فرزند به خداوند است؛ انگاره‌ای که قرآن از آن با تعبیر «یُضَاهِئُونَ قَوْلَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَبْلُ» یاد و نقد کرده است. دست‌کم بخشی از شکل‌گیری این باور اعتقادی را می‌توان حاصل برهم‌کنش عوامل درونی، از جمله غلوّ و تحریف آموزه‌های توحیدی میان اهل کتاب و عوامل بیرونی، همچون تأثیرپذیری از جریان‌های فرهنگی، اساطیری و فلسفی عصر دانست. برآیند این تحلیل آن است که جریان‌شناسی اعتقادی سوره حمد بر تقابل میان دو الگوی الهیاتی استوار است: الگوی "کُنْ فَیَکُونُ" که تبیین‌گر آفرینش بی‌واسطه و توحید خالص است و الگوی "ولادت" که با انتساب فرزند به خداوند، مبنای هم‌گرایی اعتقادی "مَغْضُوبٌ‌عَلَیْهِم" و "ضَالِّین" را تشکیل می‌دهد.
کلیدواژه‌ها

-قرآن‌کریم
- آلوسی، محمد بن عبدالله، تفسیر روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، بیروت، دارالکتب العلمیه، (1415ق).
- ابراهیم‌پور، علی، «بررسی تحلیلی نظریه‌های مطرح در مفهوم شناسی جریان و جریان شناسی»، مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی، سال 24، شماره 85، صص 1072-1031، (1399ش).
- ابراهیمی دینانی، غلامحسین، فیلسوفان یهودی و یک مسئله بزرگ، تهران، انتشارات هرمس، (1393ش).
- ابن ابی‌جامع، على بن حسین، الوجیز فى تفسیر القرآن العزیز، تحقیق: مالک‏محمودى، قم، دار القرآن الکریم، (1413ق).
- ابن بابویه، محمّد بن علی، التّوحید، تحقیق: سید هاشم حسینی طهرانی، قم، جماعة المدرّسین فی الحوزة العلمیة، (1357ش).
- ابن درید، محمد بن الحسن، جمهرة اللغة، تحقیق: رمزی منیر بعلبکی، بیروت، دار العلم للملایین، (1987م).
- ابن سید، علی بن اسماعیل، المحکم والمحیط الأعظم، تحقیق عبد الحمید الهنداوی، بیروت، دارالکتب العلمیه، (1421ق).
- ابن عاشور، محمد طاهر،  التحریر و التنویر، بیروت، فرهنگ نشر نو، (1420ق).
- ابن منظور، محمد بن مکرم،  لسان العرب،  بیروت، دار صادر، (1414ق).
- ابن‌عطیه، عبدالحق بن غالب، المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، تحقیق: عبد السلام عبد الشافی محمدم، لبنان: دار الکتب العلمیة، (1413ق).
- ابن‌کثیر، إسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم (ابن کثیر)، تحقیق: محمد حسین شمس الدین، بیروت، دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون، (1419ق).
- استید، کریستوفر، فلسفه درمسیحیت باستان، ترجمه عبدالرحیم سلیمانی اردستانی، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب، (1387ش).
- بحرانی، هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، قم، بنیاد بعثت، (1415ق).
- بستانی، محمود، التفسیر البنائی للقرآن الکریم، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، (1424ق).
- پیترز، اف.ای، یهودیت مسیحیت و اسلام، ترجمه حسین توفیقی، قم، انتشارات مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب، (1384ش).
- تجری، محمد علی؛ فرشادنیا، یوسف، «بررسی و ارزیابی تفاسیر فریقین در خصوص مراد از «قول الحق» در آیه ۳۴ سوره مریم»، مطالعات تفسیری، سال 14، شماره 53، صص50-33، (1402ش).
- جرجانی، حسین بن حسن جرجانى، جلاء الأذهان و جلاء الأحزان (تفسیر گازر)، تصحیح و تعلیق: جلال‏الدین محدث، تهران،  بی ‌نا، (1387ق).
- جلیلی، سید هدایت، تفسیر موضوعی؛ چیستی، بنیان‌ها و پیش فرض‌ها، قم، بوستان کتاب، (1387ش).
- جوهری، إسماعیل بن حماد، الصحاح، تحقیق: احمد عبدالغفور عطار، بیروت، دار العلم للملایین، (1407ق).
- حسینی شاه عبدالعظیمی، حسین، تفسیر اثنی عشری، تهران، انتشارات میقات، (1363ش).
- حلیمی جلودار، حبیب الله؛ موسوی، سید مهدی، «نقد ترجمه آیه هفتم سوره حمد با بهره‌گیری از روایات تفسیری»، پژوهش‌های ترجمه در زبان و ادبیات عربی، سال 4، شماره 10، صص59-78، (1393ش).
- حوّی، سعید، الأساس فی التفسیر، قاهره، دار السلام، (1424ق).
- خامه گر، محمد، «تفسیر ساختاری سوره بیّنه با تبیین قواعد روش تفسیر ساختاری سوره‌های قرآن»، مطالعات تفسیری، سال10، شماره37، صص۱90-۱73، (1398ش).
- خسروپناه، عبدالحسین، جریان شناسی ضدفرهنگ‌ها، قم، موسسه فرهنگی حکمت نوین اسلامی (حنا)، (1390ش).
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، تحقیق: صفوان عدنان الداودی، بیروت، دار القلم، الدار الشامیة، (1412ق).
- رحیمیان، سعید، فیض و فاعلیّت وجودی از فلوطین تا صدرالمتألهین، قم، بوستان کتاب، (1381ش).
- رشید رضا، محمد، تفسیر القرآن الحکیم (تفسیر المنار)، الهیئة المصریة العامة للکتاب، (1990م).
- رضایی اصفهانی، محمد علی، قرآن شناسی، قم، نسیم حیات، (1391ش).
- رضوی، مرتضی، دو دست خدا، وبسایت بینش نو؛ پایگاه نشرآثار آیت الله مرتضی رضوی، (1387ش)، نشانی: https://binesheno.com/
- زجّاج، ابراهیم، معانی القرآن وإعرابه، تحقیق: عبد الجلیل عبده شلبی، بیروت، عالم الکتاب، (1408ق).
- سمرقندی، نصر بن محمد، تفسیر السمرقندی، بیروت، دار الفکر، (1416ق).
- شکر، عبدالعلی؛ عبیداوی، هادی؛ فرشادنیا، یوسف، «انگاره انتساب «فرزند» و «ولادت» به خدا، و نقد لوازم آن بر اساس آیات قرآن»، پژوهشنامه معارف قرآنی، سال 12(47)، صص286-255، (1400ش).
- شهرستانی، محمد بن عبدالکریم، ‏مفاتیح الأسرار و مصابیح الأبرار، تهران، مرکز البحوث و الدراسات للتراث المخطوط، (1387ش).
- شیبانی، محمد بن حسن شیبانى، نهج البیان عن کشف معانى القرآن، تحقیق: حسین‏درگاهى، قم، نشر الهادى، (1413ق).
- صدر،  محمد باقر، المدرسة القرانیة، بیروت، دار الکتاب الاسلامی، (1434ق).
- طبرسى، احمد بن على، الإحتجاج على أهل اللجاج، نجف، نشر مرتضی، (1403ق).
- طبرسی، فضل بن حسن، تفسیر جوامع الجامع، تصحیح ابوالقاسم گرجى، قم، مرکز مدیریت حوزه علمیه قم، (1412ق).
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، (1415ق).
- طبری، محمد بن جریر، جامع البیان عن تاویل آی القرآن، تحقیق: عبدالله بن عبدالمحسن ترکی، قاهره، دار الهجر، (1422ق).
- طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، به کوشش سید احمد حسینی، تهران، مرتضوی، (1362ش).
- طوسى، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، تصحیح احمد حبیب عاملى، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، (بی‌تا).
- عروسی حویزی، عبد على بن جمعة، تفسیر نور الثقلین‌، تحقیق سید هاشم رسولی محلاتی، قم، اسماعیلیان، (1415ق).
- عسکری، ابوهلال، معجم الفروق اللغویة، تحقیق الشیخ بیت الله بیات، قم، مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین، (1412ق).
- عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیّاشی، تحقیق سید هاشم رسولی محلاتی، تهران، المطبعة العلمیة، (1380ق).
- فخررازی، محمد بن عمر، تفسیر الکبیر، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، (1420ق).
- فراهیدی، خلیل بن احمد، العین، تحقیق: مهدى مخزومی- ابراهیم سامرائی، قم، هجرت (مؤسسه دارالهجره)، (1409ق).
- فرشادنیا یوسف، زهرا قاسم نژاد، «واکاوی تفسیری مصداق «مغضوبین» و «ضالین» در آیه پایانی فاتحه الکتاب»، مطالعات تفسیری، سال16، شماره64، صص122-103، (1404ش).
- فرشادنیا، یوسف؛ قاسم نژاد، زهرا، «تفسیر جریانی قرآن با ابتنا بر امّ الکتاب؛ چیستی و چرایی»، مشکوه، دوره 45، (1405ق).
- قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی‌، محقق طیّب موسوی جزایری، قم، دارالکتاب، (1404ق).
- کاشانی، فتح‏الله بن شکرالله، زبدة التفاسیر، قم، مؤسسة المعارف الإسلامیة، (1423ق).
- کاشانی، فتح‏الله بن شکرالله، منهج الصادقین فى إلزام المخالفین، تهران، کتابفروشى اسلامیه، (بی‌‌تا).
- کامرانیان، عباسعلی، نیکوکاران و نابکاران در سوره حمد: بررسی مصادیق و هدایت، صراط‌ المستقیم، انعمت علیم، مغضوبین و ضالین در قرآن و روایات، قم، نور قرآن و اهل بیت (ع)، (1393ش).
- کلینی، محمد بن یعقوب،  الکافی، تحقیق: علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، (1407ق).
- گلسرخی، ایرج، تاریخ جادوگری،  بی مک، نشر مهارت، (1377ش).
- مجلسی، محمد باقر، بحار الأنوار، بیروت، مؤسسه الوفاء، (1403ق).
- مقاتل بن سلیمان ، تفسیر مقاتل بن سلیمان، تحقیق: عبدالله محمود شحاته، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، (1423ق).
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه‌، (1374ش).
- میرباقری، سید محمد مهدی، «جریان شناسی در قرآن»، پایگاه اینترنتی آیت الله سید محمد مهدی میرباقری، (1399ش)، نشانی:  https://mirbaqeri.ir/
- همیلتون، ادیت، سیری در اساطیر یونان و روم، ترجمه عبدالحسین شریفیان، تهران، اساطیر، (1376ش).
- یگر، ورنر، صدر مسیحیت و پایدیای یونانی، ترجمه فریده فرنودفر و امیر نصیری، تهران، انتشارات حکمت، (1389ش).
- Hesiod, Theogony and Works and Days (M. L. West, Trans), Oxford University Press (1988).