جستارهای ثقلین

جستارهای ثقلین

تحلیل جریان‌شناختی تقابل اعتقادی «مُنعَمٌ‌علیهم» با «مغضوبٌ‌علیهم» و «ضالین» در سوره حمد

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقالات علمی پژوهشی

نویسندگان
یوسف فرشادنیا 1
زهرا قاسم نژاد 2
1 دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه شیراز
2 دانشیار بخش قرآن و فقه دانشگاه شیراز
10.48311/QHTS/qhts.2026.120854.82948
چکیده
سوره حمد، به‌عنوان "امّ‌الکتاب"، با ترسیم سه‌گانه "مُنعَمٌ‌علیهم"، "مغضوبٌ‌علیهم" و "ضالین"، الگویی برای جریان‌شناسی هدایت و ضلالت در قرآن‌کریم ارائه می‌کند. مسئله اصلی این پژوهش، شناسایی مؤلفه اعتقادی مشترک دو جریان "مَغْضُوبٌ‌عَلَیْهِم" و "ضَالِّین" در تقابل با جریان "مُنْعَمٌ‌عَلَیْهِم" و تبیین علل شکل‌گیری این اشتراک اعتقادی است. پژوهش حاضر با روش توصیفی- تحلیلی و با بهره‌گیری از رویکرد تفسیر جریانی، بر پایه الگوی جریان‌شناسی سوره حمد، آیات مرتبط را تحلیل کرده و از داده‌های تاریخی و کلامی برای تبیین خاستگاه این جریان‌ها بهره گرفته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که بنیادی‌ترین وجه تمایز جریان "مُنْعَمٌ‌عَلَیْهِم"، التزام به منطق توحیدی "کُنْ فَیَکُونُ" است؛ منطقی که آفرینش را فعل مستقیم و بی‌واسطه خداوند دانسته و هرگونه تصور مبتنی بر ولادت، توالد و انتساب فرزند به خداوند را نفی می‌کند. در مقابل، وجه مشترک "مَغْضُوبٌ‌عَلَیْهِم" و "ضَالِّین"، نسبت دادن فرزند به خداوند است؛ انگاره‌ای که قرآن از آن با تعبیر «یُضَاهِئُونَ قَوْلَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَبْلُ» یاد و نقد کرده است. دست‌کم بخشی از شکل‌گیری این باور اعتقادی را می‌توان حاصل برهم‌کنش عوامل درونی، از جمله غلوّ و تحریف آموزه‌های توحیدی میان اهل کتاب و عوامل بیرونی، همچون تأثیرپذیری از جریان‌های فرهنگی، اساطیری و فلسفی عصر دانست. برآیند این تحلیل آن است که جریان‌شناسی اعتقادی سوره حمد بر تقابل میان دو الگوی الهیاتی استوار است: الگوی "کُنْ فَیَکُونُ" که تبیین‌گر آفرینش بی‌واسطه و توحید خالص است و الگوی "ولادت" که با انتساب فرزند به خداوند، مبنای هم‌گرایی اعتقادی "مَغْضُوبٌ‌عَلَیْهِم" و "ضَالِّین" را تشکیل می‌دهد.
کلیدواژه‌ها
امّ الکتاب
تفسیر جریانی
مُنعَمٌ علیهم
مغضوبٌ علیهم
ضالین
کن فیکون
جستارهای ثقلین

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 26 مرداد 1405