جستارهای ثقلین

جستارهای ثقلین

تحلیل معناشناختی سکینه در قرآن و روایات و تبیین مرز آن با آرامش روان‌شناختی

نوع مقاله : مقالات علمی پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه صنعتی سهند تبریز
2 دانش آموخته کارشناسی ارشد روانشناسی بالینی، دانشگاه آزاد واحد تبریز
10.48311/QHTS/qhts.2026.120496.82944
چکیده
این پژوهش با هدف بازخوانی معناشناختی مفهوم «سکینه» در قرآن و روایات و تبیین مرز آن با «آرامش روان‌شناختی» در ادبیات معاصر انجام شده است. مسئله اصلی آن است که آیا سکینه در کاربرد قرآنی-روایی را می‌توان معادل نوعی آرامش روانی دانست، یا آنکه این مفهوم از حیث منشأ، کارکرد و غایت، دلالتی متمایز دارد. روش پژوهش، توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر معناشناسی واژگانی در بافت است که شامل بررسی روابط همنشینی و جانشینی در شش کاربرد قرآنی و تحلیل توسعه‌های معنایی آن در ۲۱ روایت منتخب می‌شود. در سطح قرآنی، سکینه با منشأ الهی، کارکرد تثبیت‌گر درونی، پیوند با موقعیت‌های خوف، فشار یا تصمیم‌ساز ایمانی، ارتباط با قلب، ایمان، نصرت و تقابل با حمیت جاهلی شناخته می‌شود. در سطح روایی، ضمن حفظ هسته قرآنی، ابعاد آیینی-عبادی، خلقی و گاه جمعی این مفهوم برجسته‌تر می‌شود؛ هرچند این لایه صرفاً در رتبه‌ای تبیینی نسبت به داده قرآنی قرار دارد. بر پایه تحلیل مؤلفه‌ای، سکینه معادل کامل «آرامش روان‌شناختی» در رویکردهای رایج معاصر نیست؛ زیرا منشأ الهی، دامنه‌ای گاه جمعی و غایت ایمانی-هدایتی‌اش، آن را از صورت‌بندی‌های متعارف روان‌شناختی متمایز می‌سازد. با این حال، همپوشی توصیفی میان این دو حوزه به‌طور مطلق نفی نمی‌شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

- قرآن‌کریم
- ابن‌اثیر، مجدالدین المبارک بن محمد، النهایة فی غریب الحدیث والأثر، بیروت: دار الکتب العلمیة، (بی‌تا).
- ابن‌فارس، احمد، معجم مقاییس اللغة، قم: مکتب الإعلام الإسلامی، (۱۴۰۴ق).
- ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت: دار صادر، (بی‌تا).
- أبو هلال العسکری، الحسن بن عبدالله، الفروق اللغویة، (بی‌تا).
- ایزوتسو، توشیهیکو، خدا و انسان در قرآن، ترجمه احمد آرام، تهران: شرکت سهامی انتشار، (۱۳۸۱ش).
- البخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، بیروت: دار طوق النجاة، (۱۴۲۲ق).
- جبل، محمد حسن حسن، المعجم الاشتقاقی لألفاظ المؤصل القرآن الکریم، قاهره: مکتبة الآداب، (۲۰۱۰م).
- الحر العاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، قم: مؤسسة آل البیت، (۱۴۰۹ق).
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، دمشق: دارالقلم، (۱۴۱۲ق).
- رضایی اصفهانی، محمدعلی؛ صادقی، سیدمحمد؛ کریمی، سارا، «تحلیل معناشناختی واژه سکینه در قرآن»، مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث، دوره ۱۴، شماره ۲، صص ۶۷–۹۲، (۱۳۹۶ش).
- شاکر، کریم؛ ملکی، زهرا، «معناشناسی سکینه در قرآن و بازتاب آن در روان‌شناسی مثبت‌گرا»، دوفصلنامه مطالعات قرآن و حدیث، دوره ۱۳، شماره ۱، صص ۸۳–۱۰۶، (۱۳۹۸ش).
- الصدوق، محمد بن علی، الخصال، قم: جامعه مدرسین، (بی‌تا).
- --------------، من لا یحضره الفقیه، قم: دفتر انتشارات اسلامی، (بی‌تا).
- طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم: دفتر انتشارات اسلامی، (۱۴۱۷ق).
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران: ناصر خسرو، (۱۳۷۲ش).
- علوی‌مهر، حسن، «روش‌شناسی معناشناسی در مطالعات قرآنی»، پژوهش‌های قرآنی، شماره ۷۴، صص ۲۸–۵۱، (۱۳۹۲ش).
- القرطبی، محمد بن احمد الأنصاری، الجامع لأحکام القرآن، بیروت: دار الکتب العلمیة، (بی‌تا).
- الکلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران: دارالکتب الإسلامیة، (۱۴۰۷ق).
- المجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، (۱۴۰۳ق).
- مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، ریاض: دار السلام، (۱۴۲۱ق).
- مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، (۱۳۶۰ش).
 
- al-Khalidi, A., “Semantics of Sakīnah in the Qur'an,” Journal of Qur'anic Studies, Vol. 19, No. 2, pp. 45–78, (2017).
- Cruse, D. A., Meaning in Language: An Introduction to Semantics and Pragmatics, Oxford: Oxford University Press, (2004).
- Encyclopaedia Judaica, “Shekhinah,” (n.d.).
- Frankl, V. E., Man’s Search for Meaning, Rev. ed., Boston: Beacon Press, (2006).
- Gross, J. J., “The Emerging Field of Emotion Regulation: An Integrative Review,” Review of General Psychology, Vol. 2, No. 3, pp. 271–299, (1998).
- Gross, J. J. (Ed.), Handbook of Emotion Regulation, 2nd ed., New York: Guilford Press, (2014).
- Izutsu, T., God and Man in the Qur'an, A. Aram (Trans.), Tehran: Sherkat Sahami Enteshar, (2002; original work published 1964).
- Lazarus, R. S., & Folkman, S., Stress, Appraisal, and Coping, New York: Springer, (1984).
- Lyons, J., Semantics, Cambridge: Cambridge University Press, (1977).
- Maslow, A. H., Religions, Values, and Peak-Experiences, Columbus: Ohio State University Press, (1964).
- Neuwirth, A., “Sakīnah as a Qur'anic Concept of Divine Presence,” Arabica, Vol. 61, Nos. 3–4, pp. 297–322, (2014).
- Ryff, C. D., “Happiness Is Everything, or Is It? Explorations on the Meaning of Psychological Well-Being,” Journal of Personality and Social Psychology, Vol. 57, No. 6, pp. 1069–1081, (1989).
- Sinai, N., “Divine Tranquility: Sakīnah in the Qur'an,” in Studies in Qur'anic Semantics, pp. 112–145, Berlin: De Gruyter, (2019).
- Wilber, K., Integral Psychology, Boston: Shambhala, (2017).