جستارهای ثقلین

جستارهای ثقلین

تحلیل معناشناختی سکینه در قرآن و روایات و تبیین مرز آن با آرامش روان‌شناختی

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقالات علمی پژوهشی

نویسندگان
مهدی قهرمان 1
فاطمه قهرمان 2
1 دانشیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه صنعتی سهند تبریز
2 دانش آموخته کارشناسی ارشد روانشناسی بالینی، دانشگاه آزاد واحد تبریز
10.48311/QHTS/qhts.2026.120496.82944
چکیده
این پژوهش با هدف بازخوانی معناشناختی مفهوم «سکینه» در قرآن و روایات و تبیین مرز آن با «آرامش روان‌شناختی» در ادبیات معاصر انجام شده است. مسئله اصلی آن است که آیا سکینه در کاربرد قرآنی-روایی را می‌توان معادل نوعی آرامش روانی دانست، یا آنکه این مفهوم از حیث منشأ، کارکرد و غایت، دلالتی متمایز دارد. روش پژوهش، توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر معناشناسی واژگانی در بافت است که شامل بررسی روابط همنشینی و جانشینی در شش کاربرد قرآنی و تحلیل توسعه‌های معنایی آن در ۲۱ روایت منتخب می‌شود. در سطح قرآنی، سکینه با منشأ الهی، کارکرد تثبیت‌گر درونی، پیوند با موقعیت‌های خوف، فشار یا تصمیم‌ساز ایمانی، ارتباط با قلب، ایمان، نصرت و تقابل با حمیت جاهلی شناخته می‌شود. در سطح روایی، ضمن حفظ هسته قرآنی، ابعاد آیینی-عبادی، خلقی و گاه جمعی این مفهوم برجسته‌تر می‌شود؛ هرچند این لایه صرفاً در رتبه‌ای تبیینی نسبت به داده قرآنی قرار دارد. بر پایه تحلیل مؤلفه‌ای، سکینه معادل کامل «آرامش روان‌شناختی» در رویکردهای رایج معاصر نیست؛ زیرا منشأ الهی، دامنه‌ای گاه جمعی و غایت ایمانی-هدایتی‌اش، آن را از صورت‌بندی‌های متعارف روان‌شناختی متمایز می‌سازد. با این حال، همپوشی توصیفی میان این دو حوزه به‌طور مطلق نفی نمی‌شود.
کلیدواژه‌ها
سکینه
معناشناسی قرآن
روایات
آرامش روان‌شناختی
همنشینی
جانشینی
موضوعات
جستارهای ثقلین

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 26 مرداد 1405