جستارهای ثقلین

جستارهای ثقلین

واکاوی اقتباس‌های قرآنی در خطبه‌های حضرت زینب (س) (تحلیلی گفتمانی از کارکردهای اقناعی و بُعد نفسی کلام)

نوع مقاله : مقالات علمی پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه شهرکرد
10.48311/QHTS/qhts.2026.118192.82910
چکیده
خطبه‌های حضرت زینب (س) در کوفه و شام از مهم‌ترین متون دینی و اعتراضی پس از عاشورا هستند که ارجاع به قرآن در آن‌ها فراتر از استشهاد لفظی، کارکردی معناساز، احتجاجی و گفتمانی دارد. مسئله این پژوهش، تبیین چگونگی کارکرد اقتباس‌های قرآنی در این خطبه‌ها و نقش آن‌ها در بازنمایی حقیقت عاشورا، اقناع مخاطب و تضعیف مشروعیت گفتمان اموی است. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و بر پایه الگوی سه‌سطحی تحلیل گفتمان انتقادی نورمن فرکلاف انجام شده و اقتباس‌ها را در سه سطح متن، عمل گفتمانی و عمل اجتماعی بررسی کرده است. همچنین برای تبیین دقیق‌تر لایه‌های معنایی، از تحلیل بلاغی و تفسیری به‌عنوان ابزارهای مکمل بهره گرفته شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که حضرت زینب (س) از سه الگوی اصلی اقتباس صریح (کامل، جزئی)، اقتباس متغیّر و بازنمایی مفهومی مضامین قرآنی استفاده کرده است. این الگوها صرفاً آرایه‌های زبانی نیستند، بلکه در بازتعریف نسبت حق و باطل، جابه‌جایی منطق پیروزی و شکست و برانگیختن داوری اخلاقی مخاطب نقش دارند. بر این اساس، بُعد نفسی کلام در این پژوهش به معنای کارکرد اقناعی و وجدانی زبان در فرآیند دریافت مخاطب است. نتیجه آنکه اقتباس‌های قرآنی در خطبه‌های حضرت زینب (س) بخشی از راهبرد بلاغی ـ گفتمانی آن حضرت در معناپردازی دینی و مقاومت در برابر گفتمان قدرت بوده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

-قرآن کریم
- ابن بابویه، محمد بن علی، معانی الاخبار، قم: انتشارات جامعه مدرسین، (1403ق).
- ابن حنبل، أحمد بن محمد، المسند، بیروت: مؤسسة الرسالة، چاپ اول، (1421ق).
- ابن درید، محمد بن حسن، جمهرة اللغة، بیروت: دار العلم للملایین، (1978م).
- ابن عاشور، محمدطاهر، تفسیر التحریر و التنویر المعروف بتفسیر ابن عاشور، بیروت: مؤسسة التاریخ العربی، (1394ق).
- ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، البدایة والنهایة، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، (بی‌تا).
- بیضاوی، عبدالله بن عمر، انوار التنزیل و اسرار التأویل، بیروت: دار احیاء التراث العربی، (1418ق).
- پالمر، فرانک، نگاهی تازه به معنی شناسی، ترجمه: کورش صفوی، تهران: نشر مرکز، (1366ش).
- ترمذی، محمد، سنن الترمذی، مصر: شرکة مکتبة و مطبعة مصطفى البابی الحلبی، چاپ دوم، (1395ق).
- جرجانی، علی بن محمد، التعریفات، تهران: انتشارات ناصرخسرو، (بی‌تا).
- حاکم نیشابوری، أبو عبد الله، المستدرک علی الصحیحین، بیروت: دار الکتب العلمیة، چاپ اول، (1411ق/1990م).
- خوارزمی، موفق بن احمد، مقتل الحسین، قم: انتشارات انوار الهدی، (1423ق).
- دینوری، ابن قتیبه، الاخبار الطوال، قم: انتشارات الشریف الرضی، (1373ش).
- راغب الاصفهانی، حسین بن محمد، المفردات، بیروت: دار المعرفه، چاپ دوم، (1402ق).
- رنجبرحسینی، محمد؛ ارج، نرجس، «تحلیل اقتباس‎های قرآنی حضرت زینب (س) در خطبه کوفه»، مجله معارف حسینی، شماره 14، صص 47-62، (1398ش).
- رنجبر حسینی، محمد؛ اسلامی پور، مریم، «تحلیل اقتباس‎های قرآنی خطبه حضرت زینب (س) در شهر شام»، مجله معارف حسینی، شماره 17، صص 7-25، (1399ش).
- زمخشری خوارزمی، محمود بن عمر، الکشاف عن حقائق التنزیل، بیروت: دارالکتاب العربی (1407ق).
- سید قطب، سید ابراهیم، فی ظلال القرآن، بیروت - قاهره: دارالشروق، (1412ق).
- صادقی طهرانی، محمد، الفرقان فى تفسیر القرآن بالقرآن و السنه‏، قم: انتشارات فرهنگ اسلامی، (1406ق).
- طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم: انتشارات جامعه مدرسین، (1417ق).
- طبرسى‏، احمد بن على، الإحتجاج على أهل اللجاج‏، مشهد: انتشارات مرتضی، (1403ق).
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان لعلوم القرآن (مجمع البیان فی تفسیر القرآن)، تهران: انتشارات ناصر خسرو، (1372ش).
- طبری، محمد بن جریر، جامع البیان عن تأویل آی القرآن. قاهره: دار هجر، (۱۴۲۰ق).
- طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، تهران: انتشارات مرتضوی، (1375ش).
- طهماسبی بلداجی، اصغر، «بررسی استنادات قرآن حضرت زینب (س) در دو خطبه کوفه و شام»، مجله حسنا، شماره 16، صص 93-120، (1392ش).
- فضل الله، سید محمد حسین، تفسیر من وحی القرآن، بیروت: دار الملاک لطباعه و النشر، (1419ق).
- فخر رازی، محمد بن عمر، مفاتیح الغیب. بیروت: دار إحیاء التراث العربی، (1420ق). 
- قرشی، باقر، حیاة الامام الحسین، نجف: مطبعة الآداب، (1395ق).
- قندوزی حنفی، سلیمان، ینابیع الموده، بیروت: موسسه الاعلمی، (1418ق).
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران: انتشارات دارالکتب الاسلامیه، (1362ش).
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت: دار احیاء التراث العربی، (1403ق).
- مفید، محمد بن نعمان، الامالی، قم: انتشارات کنگره شیخ مفید، (1413ق).
- میدانی، عبدالرحمن، البلاغة العربیة، بیروت: دارالقلم، (1416ق).
- هاشمی الخطیب، علی بن الحسین، عقیلة بنی هاشم، قم: مؤسسة المفید للطباعة والنشر و التوزیع، (1413ق).