جستارهای ثقلین

جستارهای ثقلین

تحلیل شبکه معنایی نام‌ها و اوصاف قیامت در سوره غافر با تکیه بر تفسیر «عمدة الحفاظ» سمین حلبی

نوع مقاله : مقالات علمی پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه الهیات، دانشگاه بوعلی سینا
2 دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه بوعلی سینا
10.48311/QHTS/qhts.2026.120118.82938
چکیده
قرآن‌کریم برای ترسیم ابعاد مختلف روز قیامت از نام‌ها و اوصاف متنوعی بهره گرفته است که هریک بخشی از حقیقت این واقعه عظیم را بازنمایی می‌کند. سوره غافر، به عنوان یکی از سوره‌های مکی، مجموعه‌ای از این نام‌ها و اوصاف را در خود جای داده است که امکان تحلیل معناشناختی آن‌ها را فراهم می‌سازد. پژوهش حاضر با هدف تحلیل معناشناختی نام‌ها و اوصاف قیامت در سوره غافر، با محوریت کتاب «عمدة الحفاظ فی تفسیر أشرف الألفاظ»، تألیف سمین حلبی (م ۷۵۶ ق) انجام شده است و در پی تبیین لایه‌های معنایی این تعابیر و بررسی رویکرد لغوی-تفسیری وی در فهم آن‌هاست. اهمیت پژوهش در تبیین شبکه معنایی نام‌ها و اوصاف قیامت در یکی از سوره‌های مکی قرآن و نیز معرفی رویکرد معناشناختی یکی از آثار مهم سنت لغوی-تفسیری است که می‌تواند در مطالعات معناشناسی قرآن کارآمد باشد. روش پژوهش در پردازش ،توصیفی-تحلیلی و در استخراج مبتنی بر منابع کتابخانه‌ای و بهره‌گیری از منابع تفسیری و لغوی است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که نام‌ها و اوصاف قیامت در سوره غافر از منظر سمین حلبی در قالب یک شبکه معنایی منسجم بر محورهایی چون نزدیکی و حتمیت وقوع، اجتماع و رویارویی، عدالت مطلق و ظهور حقیقت، آشکاری، گریز نافرجام، شهادت و گواهی همگانی و بی‌اعتباری عذرها استوار است . همچنین رویکرد وی با ویژگی‌هایی همچون جمع میان اقوال لغوی و تفسیری، توجه به ریشه‌شناسی واژگان و تحلیل ابعاد بلاغی و تربیتی تعابیر قرآنی شناخته می‌شود. در نهایت، این اوصاف نه مجموعه‌ای پراکنده، بلکه نظام معنایی منسجمی را تشکیل می‌دهد که در آن مفهوم قیامت به عنوان هسته مرکزی معنا در مرکز این شبکه قرار دارد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

-قرآن‌کریم
- ابن‌عاشور، محمدطاهر،  التحریر و التنویر من التفسیر، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی، (1420ق).
- ابن عطیة، عبد الحق، المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، بیروت، دار الکتب العلمیة، (1422ق).
- أبوحیان، محمد بن یوسف، البحر المحیط فی التفسیر، بیروت، دار الفکر، (1420ق).
- أزهرى، محمد بن احمد، تهذیب اللغة، بیروت، دار احیاء التراث العربی، (1421ق).
- بروجردی، مصطفی، تفسیر شمس، قم، موسسه بوستان کتاب، (1397ش).
- جبل، محمد حسن، المعجم الاشتقاقی المؤصل لألفاظ القرآن الکریم، القاهرة، مکتبة الآداب، (2010م).
- جوهرى، اسماعیل بن حماد، الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربیة، بیروت، دار العلم للملایین، (1376ق).
- راغب اصفهانی، مفردات ألفاظ القرآن الکریم، تحقیق صفوان عدنان داوودی. قم المقدسة، منشورات طلیعة النور، (1426ق).
- رضایی­اصفهانی، محمدعلی، تفسیر قرآن مهر، قم، پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن، (1387ش).
- زبیدى، محمد بن محمد، تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت، دار الفکر، (1414ق).
- زحیلی، وهبة، التفسیر الوسیط، بیروت، دار الفکر المعاصر، (1436ق).
- زمخشرى، محمود بن عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فى وجوه التأویل، بیروت، دار الکتاب العربی، (1407ق).
- سمین حلبی، أحمد بن یوسف، عمدة الحفاظ فی تفسیر أشرف الألفاظ، تحقیق: محمد باسل عیون السود، بیروت، دار الکتب العلمیة، (1417ق).
- -------------------، الدر المصون فی علوم الکتاب المکنون، بیروت، دار الکتب العلمیة، (1414ق).
- صفوی، کورش، آشنایی با زبان­شناسی در مطالعات ادب فارسی، تهران، انتشارات علمی، (1400ش).
- طباطبائی، محمد حسن، المیزان، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، (1352ش).
- طنطاوی، محمد سید، التفسیر الوسیط للقرآن الکریم، القاهرة، نهضة مصر، (1997ق).
- قائمی‌نیا، علیرضا، معناشناسی 2، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، (1399ش).
- قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لأحکام القرآن، تهران، ناصر خسرو، (1364ش).
- ماوردى، على بن محمد، النکت و العیون تفسیر الماوردى، بیروت، دار الکتب العلمیة، (بی­تا).
- مراغی، احمد مصطفی، تفسیر المراغی. بیروت، دار الفکر، (بی­تا).
- مکارم شیرازی، ناصر، ‌تفسیر نمونه، چاپ 32، تهران، دار الکتب الإسلامیة، (1374ش).