جستارهای ثقلین

جستارهای ثقلین

ریشه‌های تاریخی لف‌و‌نشر در تعامل با صحه‌التفسیر و صحه‌التقسیم؛ تحلیل انتقادی نظریه جان ونزبرو در مورد برساخته‌بودن لف‌و‌نشر در قرآن کریم

نوع مقاله : مقالات علمی پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشگاه تهران
2 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه تهران
10.48311/QHTS/qhts.2026.119568.82934
چکیده
هدف این پژوهش بررسی تاریخی صنعت لف‌و‌نشر به منظور ارزیابی اصالت تاریخی آن به مثابه ساختاری قرآنی است. این صنعت که در فهم مراد آیاتی از قرآن مؤثر است، در پژوهش ونزبرو به مثابه برساخت مفسران برای تبیین ابهامات قرآنی ارزیابی می‌شود که بعد‌تر با شواهد شعری برآمده از صنعت صحه‌التفسیر پیوند داده شده است. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با واکاوی فهم مفسران متقدم از قصص/73 به مثابه مثال مرجع لف‌و‌نشر در قرون بعدی، وجود ریشه‌های این الگوی بیانی در عربی قرآنی را در فهم مفسران متقدم پیگیری می‌کند و سپس به سیر شکل‌گیریِ صورت‌بندی‌های نظری از آن می‌پردازد تا علاوه بر تثبیت اصالت لف‌و‌نشر و صورت‌بندی‌های نظری آن، ایده جان ونزبرو در باب برساخته‌بودن لف‌و‌نشر را ارزیابی کند. بدون بررسی انتقادی از سیر تطور صورت‌بندی‌های لف‌ونشر در تعامل با دو صنعت نزدیکِ صحه‌التفسیر و صحه‌التقسیم‌، شناخت درستی از ریشه‌های لف‌ونشر حاصل نخواهد شد. یافته‌‌ها نشان می‌دهد که عمده مفسران متقدم معنایی متناسب با لف‌و‌نشر برای قصص/73 ذکر کرده‌اند. همچنین شکل‌گیری لف‌و‌نشر به خلاف نظر ونزبرو نه از نوع مجمل و با تاملات زمخشری (م538ق) در ابهامات تفسیری، بلکه از جهت نظری با تعریف مبرد (م285ق) و شواهدی از نوع مفصلِ مرتب تدوین شد. همچنین صحه‌التفسیر توسط قدامه‌بن جعفر (م337ق) و متأخر از لف‌و‌نشر ایجاد شده و طبیعتاً پایه لف‌و‌نشر نیست. از سوی دیگر با بررسی سیر صحه‌التقسیم روشن می‌شود که آشفته‌کردن تعریف آن از‌سوی سکاکی و قزوینی، سوء‌برداشت از قید «عدم‌التعیین» در لف‌ونشر ایجاد نمود. در حالیکه لف‌و‌نشر و صحه‌التفسیر درتعریف، معادل یکدیگر بوده و لذا شواهد مشترکی دارند.
کلیدواژه‌ها

-قرآن‌کریم
- ابن‌أبی‌الإصبع، عبدالعظیم‌بن‌الواحد، تحریر التحبیر فی صناعة الشعر والنثر، بی‌مک: جنة إحیاء التراث الإسلامی، (بی‌تا).
- ابن‌ابی‌الحدید، الفلک الدائر على المثل السائر، القاهرة: دار نهضة مصر، الفجالة، (بی‌تا).
- ابن‌ابی‌زمنین، محمد‌بن‌عبدالله، تفسیر القرآن العزیز، قاهره: الفاروق الحدیثة، (۱۴۲۳ق).
- ابن‌اثیر، نصرالله‌بن‌محمد، الجامع الکبیر فی صناعة المنظوم من الکلام والمنثور، بی‌مک: مطبعة المجمع العلمی، (۱۳۷۵ق).
- ابن‌اثیر، نصرالله‌بن‌محمد، المثل السائر فی أدب الکاتب والشاعر، قاهرة: دار نهضة مصر، (بی‌تا).
- ابن‌الاحمر، إسماعیل‌بن‌یوسف، أعلام المغرب والأندلس فی القرن الثامن، بیروت: مؤسسة الرسالة، (۱۳۹۶ق).
- ابن‌جزی، محمد‌بن‌أحمد، التسهیل لعلوم التنزیل، بیروت: دار الأرقم، (۱۴۱۶ق).
- ابن‌جوزی، عبدالرحمن‌بن‌علی، زاد المسیر فی علم التفسیر، بیروت: دار الکتاب العربی، (۱۴۲۲ق).
- ------------------، تذکرة الأریب فی تفسیر الغریب، بیروت: دار الکتب العلمیة، (۱۴۲۵ق).
- ابن‌حجة الحموی، أبوبکر‌بن‌علی، خزانة الأدب وغایة الأرب، بیروت: مکتبة الهلال، (۲۰۰۴م).
- ابن‌رشیق، أبو على، العمدة فی محاسن الشعر وآدابه، بی‌مک: دار الجیل، (۱۴۰۱ق).
- ابن‌عربی، محمد‌بن‌علی، رحمة من الرحمن فی تفسیر وإشارات القرآن، دمشق: مطبعة نضر، (۱۴۱۰ق).
- ابن‌عطیه، عبدالحق‌بن‌غالب، المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، بیروت: دار الکتب العلمیة، (۱۴۲۲ق).
- ابن‌فارس، احمد، الصاحبی فی فقه اللغة العربیة ومسائلها وسنن العرب فی کلامها، بیروت: دار الکتب العلمیة، (۱۴۱۸ق).
- ابن‌فورک، محمد‌بن‌حسن، تفسیر ابن فورک، عربستان: جامعة أم القرى، (۱۴۳۰ق).
- ابن‌مالک، محمد‌بن‌محمد، المصباح فی المعانی والبیان والبدیع، قاهره: مکتبة الآداب، (۱۹۸۹م).
- ابن‌معتز، عبد الله‌بن‌محمد، البدیع فی البدیع، بی‌مک: دار الجیل، (۱۴۱۰ق).
- ابن‌وهب، عبدالله‌بن‌محمد دینوری، الواضح فی تفسیر القرآن الکریم، بیروت: دار الکتب العلمیة، (۱۴۲۴ق).
- ابوالبرکات ابن‌انباری، البیان فی غریب إعراب القرآن، قم: مؤسسة دار الهجرة، (۱۳۶۲ق).
- ابوالفتوح رازی، حسین‌بن‌علی، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، مشهد: آستان قدس، )۱۳۷۱).
- ابوعبیده، معمر‌بن‌مثنى، مجاز القرآن، قاهره: مکتبة الخانجی، (بی‌تا).
- ابوهلال عسکری، الصناعتین: الکتابة والشعر، بیروت: المکتبة العنصریة، (۱۴۱۹ق).
- اخفش، سعید‌بن‌مسعده، معانی القرآن، قاهره: مکتبة الخانجی، (۱۴۱۱ق).
- باقلانی، محمد‌بن‌الطیب، إعجاز القرآن، مصر: دار المعارف، (۱۹۹۷م).
- بغوی، حسین‌بن‌مسعود، معالم التنزیل، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، (۱۴۲۰ق).
- تفتازانی، مسعود‌بن‌عمر، مختصر المعانی، قم: دار الفکر، (1376ش).
- ---------------، المطول، قم: کتابفروشی داوری، (۱۴۱۶ق).
- ثعلبی، احمد‌بن‌محمد، الکشف والبیان المعروف تفسیر الثعلبی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، (۱۴۲۲ق).
- جاحظ، عمرو‌بن‌بحر‌بن‌محبوب، الحیوان، بیروت: دار الکتب العلمیة، (۱۴۲۴ق).
- حاکم جشمی، محسن‌بن‌محمد، التهذیب فی التفسیر، قاهره: دار الکتاب المصری، (۱۴۴۰ق).
- خطیب اسکافی، محمد‌بن‌عبدالله، درة التنزیل وغرة التأویل فی بیان الآیات المتشابهات فی کتاب الله العزیز، بیروت: دار المعرفة، (۱۴۲۲).
- خطیب‌قزوینی، التلخیص فی علوم البلاغة، بیروت: دار الکتب العلمیة، (۱۴۳۰ق).
- ---------، الإیضاح فی علوم البلاغة: المعانی والبیان والبدیع، بیروت: دار الکتب العلمیة، )۲۰۱۰).
- درواجکی، احمد‌بن‌حسن، لطائف التفسیر، تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب، (۱۳۹۸).
- دسوقی، محمد، حاشیة الدسوقی على مختصر السعد، بیروت: المکتبة العصریة، (۱۴۲۸).
- ذهبی، محمد‌بن‌احمد، سیر أعلام النبلاء، بیروت: مؤسسة الرسالة، (۱۴۱۴ق).
- رازی، ابی‌عبدالله محمد‌بن‌ابی‌بکر و الجبر، خالد عبدالرئوف، روضة الفصاحة، عمان: دار وائل، (۲۰۰۵م).
- رازی، ابی‌عبدالله محمد‌بن‌ابی‌بکر و سلیم، محمد ابراهیم، روضة الفصاحة، قاهره: مکتبة القرآن، (بی‌تا).
- زجاج، ابراهیم‌بن‌سری، تهذیب معانی القرآن وإعرابه، بیروت: المکتبة العصریة، (۱۴۲۷ق).
- زرکشی، محمد‌بن‌بهادر، البرهان فی علوم القرآن، بیروت: دار المعرفة، (۱۴۱۰ق).
- زمخشری، محمود‌بن‌عمر، الکشاف، بیروت: دار الکتاب العربی، (1407ق).
- سبکی، بهاء‌الدین، عروس الأفراح فی شرح تلخیص المفتاح، بیروت: المکتبة العصریة، (۱۴۲۳ق).
- سکاکی، یوسف‌بن‌ابی‌بکر، مفتاح العلوم، بیروت: دار الکتب العلمیة، (۱۴۲۰ق).
- سمرقندی، نصر‌بن‌محمد، بحر العلوم، بیروت: دار الفکر، (۱۴۱۶ق).
- سمعانی، منصور‌بن‌محمد، تفسیر السمعانی، بیروت: دار الکتب العلمیة، (۲۰۱۰م).
- سید المرتضى، علی‌بن‌الحسین، أمالی، مصر: دار إحیاء الکتب العربیة، (۱۳۷۳ق).
- سیوطی، عبدالرحمن‌بن‌ابی‌بکر، الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، قم: مکتبة آیة‌الله المرعشی (ره)، (۱۴۰۴ق).
- سیوطی، عبدالرحمن‌بن‌ابی‌بکر، إعجاز القرآن وأسرار التنزیل، دمشق: دار الوثائق، (۱۴۲۷).
- سیوطی، جلال الدین، الإتقان فی علوم القرآن، مصر: الهیئة المصریة العامة للکتاب، (۱۳۹۴ق).
- سیوطی، جلال‌الدین، معترک الأقران فی إعجاز القرآن، بیروت: دار الکتب العلمیة، (۱۴۰۸ق).
- شریف جرجانی، علی‌بن‌محمد، التعریفات، بیروت: دار الکتب العلمیة، (۱۴۰۳ق).
- شیخ طوسی، محمد‌بن‌حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، (بی‌تا).
- صفی‌الدین حلی، عبدالعزیز، شرح الکافیة البدیعیة فی علوم البلاغة ومحاسن البدیع، بیروت: دار الصادر، (۱۴۱۲ق).
- طباطبایی، محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت-لبنان: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، (۱۳۵۲–۱۳۹۳).
- طبرانی، سلیمان‌بن‌احمد، التفسیر الکبیر: تفسیر القرآن العظیم، اربد-اردن: دار الکتاب الثقافی، )۲۰۰۸).
- طبرسی، فضل‌بن‌حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة، (۱۴۰۸ق).
- طبرسی، فضل‌بن‌حسن، جوامع الجامع، قم: حوزه علمیه، (۱۴۱۲ق).
- طبری، محمد‌بن‌جریر، جامع البیان عن تأویل آی القرآن، قاهره: دار الهجر، (۱۴۲۲ق).
- عبدالقادر جیلانی، تفسیر الجیلانی، استانبول: مرکز الجیلانی للبحوث العلمیة، (۱۴۳۰ق).
- عکبری، عبدالله‌بن‌حسین، التبیان فی إعراب القرآن، ریاض: بیت الأفکار الدولیة، (بی‌تا).
- فخر رازی، محمد‌بن‌عمر، التفسیر الکبیر، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، (۱۴۲۰ق).
- فراء، یحیی‌بن‌زیاد، معانی القرآن (فراء)، قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب، (۱۹۸۰ق).
- قدامة‌بن‌جعفر، نقد الشعر، بی‌مک: نشر در نرم‌افزار مکتبة الشاملة، (۱۴۳۱ق).
- کرجی قصاب، محمد‌بن‌علی، نکت القرآن الدالة علی البیان فی أنواع العلوم والأحکام، ریاض: دار ابن القیم، (۱۴۲۹ق).
- کرمانی، محمود‌بن‌حمزه، غرائب التفسیر وعجائب التأویل، جده: دار القبلة للثقافة الإسلامیة، (بی‌تا).
- کریمی‌نیا، مرتضی و ونزبرو، جان، «بلاغت عربی و تفسیر قرآن با نگاهی به صنعت لف‌و‌نشر»، مطالعات اسلامی، شماره ۷۰، (۱۳۸۴ش).
- مبرد، محمد‌بن‌یزید، الکامل فی اللغة والأدب، قاهره: دار الفکر العربی، (۱۴۱۷ق).
- محمدی بامیلانی، غلامعلی، دروس فی البلاغة، بیروت: مؤسسة البلاغ، (۱۴۲۹ق–۲۰۰۸م).
- مطعنی، عبدالعظیم إبراهیم محمد، خصائص التعبیر القرآنی، بی‌مک: مکتبة وهبة، (۱۴۱۳ق).
- مغربی، ابن‌یعقوب احمد‌بن‌محمد، مواهب الفتاح فی شرح تلخیص المفتاح، بیروت: دار الکتب العلمیة، (۱۴۲۴ق).
- مغلطای، علاء الدین، إکمال تهذیب الکمال فی أسماء الرجال، بیروت: دار الکتب العلمیة، (۲۰۱۱م).
- مقاتل‌بن‌سلیمان، تفسیر مقاتل بن سلیمان، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، (۱۴۲۳ق).
- مکی‌بن‌ابی‌طالب، الهدایة إلى بلوغ النهایة، شارجه: جامعة الشارقة، (۱۴۲۹ق).
- میبدی، احمد‌بن‌محمد، کشف الأسرار وعدة الأبرار، تهران: امیرکبیر، (۱۳۷۱).
- نحاس، ابی‌جعفر، عمدة الکتاب، بی‌مک: دار ابن حزم، (۱۴۲۵ق).
- نحاس، احمد‌بن‌محمد، معانی القرآن، مکه: مرکز إحیاء التراث الإسلامی، (۱۴۰۸ق).
- ---------------، إعراب القرآن، بیروت: دار الکتب العلمیة، (۱۴۲۱ق).
- نسفی، عمر‌بن‌محمد و جوینی، عزیزالله، تفسیر نسفی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، (۱۳۶۲ق).
- نویری، شهاب الدین، نهایة الأرب فی فنون الأدب، القاهرة: دار الکتب والوثائق القومیة، (۱۴۲۳ق).
- واحدی، علی‌بن‌احمد، التفسیر البسیط، مکه: جامعة الإمام محمد‌بن‌سعود الإسلامیة، (۱۴۳۰ق).
- هاشمی، احمد‌بن‌ابراهیم، جواهر البلاغة فی المعانی والبیان والبدیع، بیروت: المکتبة العصریة، (بی‌تا).
- هرری، محمد الأمین، حدائق الروح والریحان فی روابی علوم القرآن، بیروت: دار طوق النجاة، (۱۴۲۱ق).
- هواری، هود‌بن‌محکم، تفسیر کتاب الله العزیز، الجزایر: دار البصائر، (۱۴۲۶ق).
- یحیی‌بن‌سلّام، تفسیر یحیى بن سلّام، بیروت: دار الکتب العلمیة، (۱۴۲۵ق).
- Wansbrough, J., "Arabic rhetoric and Qur'anic exegesis", Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 31(3), 469-485, (1968).