جستارهای ثقلین

جستارهای ثقلین

ضرب زنان، به مثابه مصداقی از روش‌شناسی تدریجی قرآن کریم؛ گذار از خشونت جاهلی به نظام حقوقی خانواده

نوع مقاله : مقالات علمی پژوهشی

نویسنده
دانش آموخته دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه تهران
10.48311/QHTS/qhts.2026.119080.82929
چکیده
آیه ۳۴ سوره نساء با امر به «ضرب» زنان، در ظاهر با گفتمان کرامت بخش و عدالت‌محور قرآن نسبت به زنان در تعارض می‌نماید. این مسئله، همواره محل چالشی جدی برای مفسران، اندیشمندان مسلمان و منتقدان بیرونی بوده است. پژوهش حاضر، با رویکردی تحلیلی و با بهره‌گیری از روش تلفیقی تفسیر اجتهادی جامع (استناد به ادله‌ی لغوی، قرآنی، روایی و تاریخی) و زبان‌شناسی فرهنگی، به بازخوانی این مفهوم پرداخته است. یافته‌ها حاکی از آن است که قرآن‌کریم در مواجهه با این هنجار ریشه‌دار و خشن در جامعه جاهلی، از یک روش‌شناسی تدریجیِ نظام‌مند بهره برده است. این روش در گام نخست، با حفظ واژه، ماهیت عمل را از خشونت فیزیکیِ نامحدود به کنشی بسیار محدود و فاقد آسیب جسمانی تعدیل نمود. در گام بعد، با ایجاد شبکه‌ای از راهکارهای حقوقی، اخلاقی و اقتصادی، زمینه گذار جامعه را از الگوی خشونت‌آمیز به سمت نظام حقوقی متقابل در خانواده فراهم آورد. این مطالعه نشان می‌دهد که فرمان مذکور، نه تأیید خشونت، بلکه مصداقی عینی از مکانیسم حکیمانه‌ی قرآن در اصلاح تدریجی ساختارهای فرهنگیِ پیچیده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

-قرآن‌کریم
- ابن‌عاشور، محمدبن طاهر، التحریر و التنویر، بیروت: مؤسسة التاریخ العربی، (1420ق).
- ابن‌فارس، احمدبن فارس، مقاییس اللغه، قم: مکتب الاعلام الاسلامی، (1404ق).
- ابن‌منظور، محمدبن مکرم، لسان العرب، بیروت: دار صادر، (1414ق).
- ابن‌بابویه قمی، محمّدبن علی، من لا یحضره الفقیه (4 جلد)، تحقیق علی اکبر غفاری. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، (1413ق).
- -------------------، الخصال، قم: جامعه مدرسین، (1362ش).
- -------------------، علل الشرائع، قم: داوری، (1385ش).
- ابوالفتوح رازی، حسین بن على، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، مشهد: آستان قدس رضوى، (1408ق).
- محمّدمهدى ناصح و محمّدجعفر یاحقى، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، (1408ق).
- اردبیلی، محمدعلی، حقوق جزای عمومی (جلد سوم)، تهران: میزان، (1402ش).
- ازهری، محمد بن احمد، تهذیب اللغة، بیروت: دار احیاء التراث العربی، (1421ق).
- اشکوری، محمد بن على، تفسیر شریف لاهیجی، تهران: داد، (1373ش).
- آلوسی، محمود بن عبدالله، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، بیروت: دار الکتب العلمیة، (1415ق).
- انصاریان، نسرین، «تحلیل و تبیین آیه34 سوره نساء با توجه به عبارت قرآنی «اضربوهن»»، مطالعات علوم قرآن، سال چهارم، شماره 2، صص 79-100، (1401ش).
- انصاری، محمدعلی، مشکات (جلد 3)، مشهد: بیان هدایت نور، (1398ش).
- باقی زاده، رضا، «بررسی تطبیقی تنبیه بدنی زن در تفاسیر فریقین با توجه به آیه 34 سوره نسا»ء، دو فصلنامه دانشگاه قم، سال دوم، شماره اول، صص 129-145، (1395ش).
- بحرانی، هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، محقق: بنیاد بعثت، واحد تحقیقات اسلامى، قم: مؤسسة البعثة، قسم الدراسات الإسلامیة، (1415ق).
- بستانی، فواد افرام، فرهنگ ابجدی، تهران: اسلامی، (1375ش).
- بیضاوی، عبدالله بن عمر، أنوار التنزیل و أسرار التأویل (تفسیر البیضاوی)، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، (1418ق).
- ثعالبی، عبدالرحمن بن محمد، تفسیر الثعالبی المسمّی بالجواهر الحسان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، (1418ق).
- ثعلبی، احمد بن محمد، الکشف و البیان المعروف تفسیر الثعلبی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، (1422ق).
- جعفربن محمد (منسوب)، مصباح الشریعة، بیروت: اعلمی، (1400ق).
- جمعی از پژوهشگران زیر نظر شاهرودی، سید محمود‌هاشمی، قاعده فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السّلام، قم: مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بیت علیهم السّلام، محقق/ مصحح: محققان مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامى، (1389ش).
- جوادی آملی، عبدالله، حق و تکلیف در اسلام، قم: اسراء، (1384ش).
- حر عاملی، محمّدبن حسن، وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، قم، (1409ق).
- حلّی، ابن ادریس، محمّدبن منصور بن احمد، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوى، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، (1410ق).
- حمیری، نشوان بن سعید، شمس العلوم، دمشق: دار الفکر، (1420ق).
- خمینی، روح‌الله، تحریر الوسیلة، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، (1388ش).
- خوئی، سید ابوالقاسم، منهاج الصالحین، قم: مدینة العلم، (1410ق).
- راغب اصفهانى، حسین بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن، بیروت: دار القلم، (1412ق).
- رئیسی، مرضیه، برده داری در اسلام و حق عفاف جنسی کنیز، تهران: دانشیاران، (1396ش).
- ---------، تفسیر ساختاری سوره نساء، روش‌ها و دستاوردها (رساله دکتری)، استاد راهنما: شادی نفیسی، تهران: دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، (1403ش).
- زبیدی، محمّد، تاج العروس فی شرح القاموس، مصر: المطبعة الخیریة، (1306ق).
- زحیلی، وهبة، التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج، دمشق: دار الفکر، (1411ق).
- زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف عن حقائق التنزیل، تهران: آفتاب تهران، (1407ق).
- سبحانی تبریزی، جعفر، فروغ ابدیت، قم: بوستان کتاب، (1385ش).
- سبزواری، محمّد، الجدید فی تفسیر القرآن المجید، بیروت: دار التعارف للمطبوعات، (1406ق).
- سید قطب، فی ظلال القرآن، بیروت: دار الشروق، (1425ق).
- سیوطی، عبدالرحمن، الدر المنثور فی التفسیر بالماثور، قم: کتابخانه عمومى آیت‌الله مرعشى نجفی (ره)، (1404ق).
- شاکری گلپایگانی، طوبی، کاردوانی، راحله؛ وکیلی مهدی، «بررسی فقهی حقوقی گستره نشوز زوجین و شیوه مواجهه با آن»، مطالعات راهبردی زنان، 1393، شماره 64، صص 159-206.
- شاهرودی، محمد رضا؛ بشارتی، زهرا، «بازپژوهی ضرب زنان در آیه 34 سوره نساء»، فقه و مبانی حقوق اسلامی، دوره پنجاه و سوم، شماره 1، صص  125 تا 144، (1399ش).
- شهید ثانی، زین الدین بن علی، مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام، قم: مؤسسة المعارف اسلامیه، (1413ق).
- شیخ حر عاملی، محمد بن حسن، هدایة الأمة إلى أحکام الأئمة علیهم السلام، مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة، آستانة الرضویة المقدسة، (1414ق).
- صاحب بن عباد، اسماعیل، المحیط فی اللغة، بیروت: عالم الکتب، (1414ق).
- طالقانی، محمود، پرتوی از قرآن، تهران: شرکت سهامی انتشار، (1362ش).
- طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، (1390ق).
- طباطبائی، سیدعلی، ریاض المسائل، بیروت: دارالهادی، (1412ق).
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن، تهران: ناصر خسرو، (1372ش).
- طبری، محمدبن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة، (1412ق).
- طوسی، محمّدبن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، (بی‌تا).
- ----------------، المبسوط فی فقه الإمامیة، تحقیق: محمدتقی کشفی، تهران: مکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة، (1387ق).
- طیب، عبدالحسین، أطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران: اسلام، (1369ش).
- عظیم‌زاده اردبیلی، فائزه؛ کمالی، فاطمه، «تحلیل روایی گفتمان قرآن در خصوص ضرب و شتم زنان»، حدیث و اندیشه، شماره 31، صص 227-248، (1400ش).
- علامه حلی، حسن بن یوسف، إرشاد الأذهان إلی أحکام الإیمان، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، (1410ق).
- على بن موسى، الفقه المنسوب إلى الإمام الرضا علیه السلام، مشهد: مؤسسة آل البیت علیهم السلام، (1406 ق).
- فتاحی‌زاده، فتحیه؛ حسین نتاج، ناهید؛ امینی، فریده، «معناشناسی ساختاری واژه ضرب در قرآن‌کریم»، مجله پژوهش دینی، شماره 40، صص 149-176، (1399ش).
- فخررازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، (1420ق).
- فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، قم: هجرت، (1409ق).
- فیض کاشانی، محمّد بن شاه مرتضى، تفسیر الصافی، تهران: مکتبة الصدر، (1415ق).
- قرشی بنابی، على اکبر، قاموس قرآن، تهران: دار الکتب الإسلامیة، (1371ش).
- --------------، تفسیر أحسن الحدیث، تهران: بنیاد بعثت، (1401ق).
- کاشانی، ملافتح الله، منهج الصادقین فی إلزام المخالفین، تهران: کتابفروشی علمی، (1336ش).
- کلینی، محمّدبن یعقوب، الکافی (ط- الإسلامیة)، تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، (1407ق).
- مجلسى، محمّدباقر بن محمّد تقى، بحار الأنوار (ط- بیروت)، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، (1403ق).
- محقق حلی، المختصر النافع فی فقه الإمامیة، تهران: الهام، (1377ش).
- مدرسی، محمدتقى، من هدی القرآن، تهران: دار محبی الحسین، (1419ق).
- مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، بیروت: دار الکتب العلمیة، (1430ق).
- مغنیه، محمد جواد، تفسیر الکاشف، تهران: دار الکتب الإسلامیة، (1424ق).
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران: دار الکتب الإسلامیة، (1371ش).
- --------------، قرآن و آخرین پیامبر، تهران: دار الکتب الإسلامیة، (1375ش).
- نجفی، محمّدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، محقق/ مصحح: عباس قوچانى و على آخوندى، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، (1404ق).
- نوری، حسین بن محمد تقى، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم: مؤسسة آل البیت علیهم السلام (1408ق).
- ودود، آمنه، قرآن و زن، ترجمه: اعظم پویا و معصومه آگاهی، تهران: انتشارات حکمت، (1393ش).
- Bakhtiar, L. (Trans.), The Sublime Quran. Chicago: Kazi Publications. (2007).
- Barlas, Asma, Believing women in Islam: Unreading patriarchal interpretations of the Qur’an, Austin, university of Texas press. )2002(.
- Chaudhry, A, Domestic Violence and the Islamic Tradition: Ethics, Law, and the  Muslim Discourse on Gender. Oxford: Oxford University Press. (2013).
- Mubarak, H, Breaking the Interpretive Monopoly: A Re-Examination of Verse 4:34. Hawwa, 2(3), 261-289. (2004).