جستارهای ثقلین

جستارهای ثقلین

نقش طرح واره‌ نیرو در فهم اخلاقی «صبر در جهاد» در قرآن کریم

نوع مقاله : مقالات علمی پژوهشی

نویسندگان
1 استادیارگروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه الزهرا (س)
2 استاد گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه الزهرا (س)
3 دانش آموخته کارشناسی ارشد گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه الزهرا (س)
10.48311/QHTS/qhts.2026.118905.82923
چکیده
«صبر» به‌مثابه مهار نفس در برابر دشواری‌ها، از مهم‌ترین فضایل اخلاقی در قرآن به شمار می‌آید، این مفهوم انتزاعی از رهگذر طرح‏واره‏های تصوری که برآمده از تجربه زیسته انسان‌اند، قابل تبیین است. پژوهش حاضر در پی پاسخ به این پرسش است که صبر در آیات مرتبط با جهاد چگونه بر مبنای طرح‏واره‏ «نیرو» مفهوم‌سازی می‌شود. در این بررسی، با بهره‌گیری از روش معناشناسی شناختی و با استفاده از ابزار طرح ‌واره‌های تصوری «ساحت مفهومی» نیرو بررسی شده و هم‌زمان با تکیه بر نظریه کنش‌گفتار، «ساحت زبانی» نیرو در تبیین مفهوم صبر مورد مطالعه قرار گرفته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که «صبر» در آیات جهاد، کنشی اخلاقی و نیروبخش است. حضور طرح‌واره‌ «نیرو» در دو ساحت معنا و کنش‌گفتار، بیانگر آن است که مفهوم‌سازی صبر در این آیات، با اتکا به الگوی نیرو، قابل تبیین است؛ بدین معنا که نیروی فشار ناشی از جهاد به‌مثابه نیروی بیرونی بازنمایی می‌شود و صبر به عنوان واکنشی اخلاقی در برابر این فشار، نقش نیروی مانع را ایفا می‌کند. در این میان نیروهای کنش‌گفتار در آیات، نیروی مانع صبر را تقویت کرده و زمینه پایداری مؤمنان را فراهم می‌سازند. تحلیل شدت نیروها نشان می‌دهد که صبر در این آیات از سطح توصیه اخلاقی فراتر رفته و به مانعی اخلاقی و فعال تبدیل می‌شود که فشارهای میدان جهاد را مهار کرده و رفتار جمعی مؤمنان را با اتکا به نیروهای توانایی و جذب موجود در کنش گفتارها سامان می‌دهد. بر این اساس، صبر با امر الهی شکل می‌گیرد و با وعده و محبت الهی استمرار می‌یابد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

- قرآن‌کریم
- آبادی، فاطمه؛ فتاحی‌زاده، فتحیه؛ افراشی، آزیتا، «تحلیل تأثیر طرح‌واره نیرو در مفهوم سازی شیطان در قرآن‌کریم: رویکرد شناختی»، فصل‌نامه علمی- پژوهشی مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، ش6، صص 89 – 115، (1401ش).
- افراشی، آزیتا، مبانی معناشناسی شناختی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، (1400ش).
- ابن فارس، احمد، معجم مقاییس اللغه، قم: مرکز الإعلام الإسلامی، (1404ق).
- ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان‌العرب، بیروت: دارالفکر، (1414ق).
- ابراهیمی، ابراهیم؛ دست‌رنج، فاطمه، «تحلیل گفتمان کنش‌های گفتاری در آیات جهاد»، پژوهش‌نامه معارف قرآنی، ش12، صص 33 – 57، (1400ش).
- جانسون، مارک، بدن در ذهن، ترجمه جهانشاه میرزابیگی، تهران: آگاه، (1400ش).
- حسینی ادیانی، سید ابوالحسن، پژوهشی در تاریخ پیامبر اسلام، تهران: دانشگاه الزهرا (س)، (1381ش).
- حسینی معصوم، سیدمحمد؛ رادمرد، عبدالله، «تأثیر بافت زمانی- مکانی بر تحلیل کنش‌گفتار؛ مقایسه فراوانی انواع کنش‌گفتار در سوره‌های مکی و مدنی قرآن‌کریم»، جستارهای زبانی، ش6، صص 65 – 92، (1394ش).
- دست‌رنج، فاطمه؛ عرب، منصوره، «کاربست نظریه کنش‌گفتاری در خوانش آیات جهاد»،  مطالعه تاریخی جنگ، ش4، صص 23 – 52، (1399ش).
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن، ترجمه غلامرضا خسروی حسینی، تهران: مرتضوی، (1412ق).
- ----------------------، مفردات ألفاظ القرآن، بیروت: دارالشامیة، (1412ق).
- صادقی، مسعود، «استعاره مفهومی و تحلیلی نو از نقش آن در اخلاق»، دو فصلنامه علمی تأملات فلسفی، ش10، صص 235 – 255، (1399ش).
- صلواتی، عبدالله، «استعاره مفهومی سلول برای اخلاق»، مجله علمی پژوهش‌های فلسفی دانشگاه تبریز، ش15، صص 764 – 787، (1400ش).
- طباطبائی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، (1390ق).
- -------------------، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه محمد باقر موسوی، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دفتر انتشارات اسلامی، (1390ق).
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیرالقرآن، تهران: ناصرخسرو، (1372ش).
- فراهیدی، خلیل بن احمد، العین، قم: موسسة دار الهجرة، (1409ق).
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران: دار الکتب الأسلامیة، (1371ش).
- Austin, J. L. (1962). How to do things with words. Oxford: Clarendon Press.
- Fattahizadeh, Fathiyeh, Abadi, Fatemeh, “The Speech Act Force in the First Encounter Between Satan and Humans in the Quran” Linguistic Research in the Holy Quran, 12, 89-102, (2023).