پژوهش حاضر با بهرهگیری از چارچوب نظری زبانشناسی شناختی و به ویژه نظریه طرحوارههای تصویری، به تحلیل معنای ریشه سهحرفی «ح-ک-م» در قرآنکریم میپردازد. هدف اصلی مطالعه، بازشناسی خاستگاه نخستین این ریشه در زبانهای سامی و بررسی فرایند انتقال معنای آن از تجربههای عینی و ملموس به حوزههای انتزاعی همچون حکمت، حاکمیت و قضاوت است. فرضیه تحقیق بر این اساس است که معنای اولیه «ح-ک-م» در قلمرو مهار و کنترل فیزیکی (مانند لگام، طناب و تله)، پدید آمده و این معنا به تدریج از طریق طرحواره تصویری «مهار و کنترل» به حوزههای شناختی، اخلاقی و اجتماعی گسترش یافته است. روش تحقیق، ترکیبی از ریشهشناسی تاریخی ـ تطبیقی در زبانهای سامی و تحلیل شناختی دادههای قرآنی است. یافتهها نشان میدهد که شبکه معنایی ریشه «ح-ک-م» در قرآن حول محور طرحواره مهار و کنترل، سامان یافته و مفاهیمی مانند «قضاوت عادلانه» (مهار ظلم)، «حکمت» (مهار جهل) و «حاکمیت الهی» (مهار طغیان و بینظمی اجتماعی) همگی در امتداد این طرحواره قابل تبیین هستند. نوآوری این پژوهش در ارائه الگویی فرایندی و نظاممند برای تحلیل معنایی این ریشه و تبیین مسیر تاریخی و شناختی آن است که میتواند افق تازهای در مطالعات معناشناسی قرآن و زبانشناسی شناختی فراهم کند.
