جستارهای ثقلین

جستارهای ثقلین

تحلیل طرح‌واره تصویری مهار و کنترل در قرآن کریم «مطالعه موردی ریشه «ح-ک-م»»

نوع مقاله : مقالات علمی پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه شیراز
2 استادیار بخش علوم قرآنی و فقه، دانشگاه شیراز
3 دانشیار بخش علوم قرآنی و فقه، دانشگاه شیراز
10.48311/QHTS/qhts.2026.84865.0
چکیده
پژوهش حاضر با بهره‌گیری از چارچوب نظری زبان‌شناسی شناختی و به ویژه نظریه طرح‌واره‌های تصویری، به تحلیل معنای ریشه سه‌حرفی «ح-ک-م» در قرآن‌کریم می‌پردازد. هدف اصلی مطالعه، بازشناسی خاستگاه نخستین این ریشه در زبان‌های سامی و بررسی فرایند انتقال معنای آن از تجربه‌های عینی و ملموس به حوزه‌های انتزاعی همچون حکمت، حاکمیت و قضاوت است. فرضیه تحقیق بر این اساس است که معنای اولیه «ح-ک-م» در قلمرو مهار و کنترل فیزیکی (مانند لگام، طناب و تله)، پدید آمده و این معنا به تدریج از طریق طرح‌واره تصویری «مهار و کنترل» به حوزه‌های شناختی، اخلاقی و اجتماعی گسترش یافته است. روش تحقیق، ترکیبی از ریشه‌شناسی تاریخی ـ تطبیقی در زبان‌های سامی و تحلیل شناختی داده‌های قرآنی است. یافته‌ها نشان می‌دهد که شبکه معنایی ریشه «ح-ک-م» در قرآن حول محور طرح‌واره مهار و کنترل، سامان یافته و مفاهیمی مانند «قضاوت عادلانه» (مهار ظلم)، «حکمت» (مهار جهل) و «حاکمیت الهی» (مهار طغیان و بی‌نظمی اجتماعی) همگی در امتداد این طرح‌واره قابل تبیین هستند. نوآوری این پژوهش در ارائه الگویی فرایندی و نظام‌مند برای تحلیل معنایی این ریشه و تبیین مسیر تاریخی و شناختی آن است که می‌تواند افق تازه‌ای در مطالعات معناشناسی قرآن و زبان‌شناسی شناختی فراهم کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

-قرآن‌کریم
- ابن ابی حاتم، عبدالرحمن، تفسیر القرآن العظیم، عربستان: مکتبه نزار مصطفی، (1419ق).
- ابن فارس، قزوینی، معجم مقاییس اللغة، بیروت: دار الفکر، (۱۳۹۹ق).
- ابوحیان، محمد، البحر المحیط فی التفسیر، بیروت: دار الفکر، (1420ق).
- ابوداود، سلیمان، سنن ابی داود، محقق: شعیب ارنؤوط و محمد کامل، دارالرسالة العالمیة (1430ق).
- ازهری، محمد، تهذیب اللغه، بیروت، لبنان: دار احیاء التراث العربی، (2001م).
- اسودی، علی؛ مختاری، الهه، درآمدی بر رویکردهای زبان شناسی شناختی در قرآن‌کریم، تهران: دانشگاه خوارزمی، (۱۴۰۳ش).
- بغدادی،  عبدالقادر، خزانة الأدب ولب لباب لسان العرب، قاهره مصر: مکتبه الخانجی، (1418ق).
- جریر، دیوان جریر بشرح محمد بن حبیب، قاهرة: دار المعارف، (بی‌تا).
- جمحی، محمد بن سلام، طبقات فحول الشعراء، جدة: دار المدنی، (بی‌تا).
- جوهری، اسماعیل، الصحاح تاج اللغة وصحاح العربیة، بیروت: دار العلم للملایین، (1407ق).
- حسن جبل، محمد، المعجم الاشتقاقی المؤصل لألفاظ القرآن الکریم، قاهرة: مکتبة الآداب، (۲۰۱۰م).
- خطیب، یونس، التفسیر القرآنی للقرآن، قاهرة: دار الفکر العربی، (بی‌تا).
- ذبیب، سلیمان بن عبدالرحمن، معجم المفردات الآرامیة القدیمة، ریاض: مکتبة الملک فهد، (۲۰۰۶م).
- ذوقی، امیر، «معناشناسی واژه حکم در قرآن‌کریم و امکان‌سنجی دلالت آن بر حکومت»، پژوهش‌های زبان‌شناختی قرآن، سال ۱۳، شماره ۲۵، بهار و تابستان، صص ۳۳-۵۲، (۱۴۰۳ش).
- راغب، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن. بیروت: دار القلم، (۱۴۱۲ق).
- زمخشری، محمود، اساس البلاغة. بیروت: دار الکتب العلمیة، (1419ق).
- زهیر، ابن ابی سلمی، دیوان زهیر، محقق: علی حسن فاعور، بیروت: دار الکتب العلمیه، (1408ق).
- زوزنی، محمد بن حسن، شرح المعلقات السبع،  بیروت: دار احیاء التراث العربی، (۲۰۰۲م).
- سیوطی، عبدالرحمن، الاقتراح فی اصول النحو، دمشق، دار البیروتی، (1427ق).
- شافعی، محمد، تفسیر الامام الشافعی، عربستان سعودی: دار التدمریه، (1427ق).
- صدوق، محمد، من لا یحضره الفقیه، محقق: علی اکبر غفاری، قم، (1413ق).
- صفوی، کورش، استعاره، تهران: نشر علمی، (۱۳۹۶ش).
-  ----------، درآمدی بر معنی‌شناسی، تهران: انتشارات سوره مهر، (۱۳۹۲ش).
- طباطبائی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، ایران: منشورات اسماعیلیان، (۱۳۹۳ق).
- طوسی، محمد، التبیان فی تفسیر القرآن، تحقیق: ا. عاملی، بیروت، لبنان: دار احیاء التراث العربی، (1409ق).
- عبدالباقی، محمد فؤاد، المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الکریم، تهران: انتشارات اسلامی، (۱۳۸۶ش).
- عبدالکریمی، سپیده، فرهنگ توصیفی زبان‌شناسی شناختی، تهران: نشر علمی، (۱۳۹۴ش).
- علی، جواد، المفصل فی تاریخ العرب قبل الإسلام، بیروت: دار الساقی، (۲۰۰۱م).
- فراهیدی، خلیل، العین، بیروت: دار احیاء التراث العربی، (۱۴۲۶ق).
- فیروزآبادی، محمد بن یعقوب، القاموس المحیط، بیروت: مؤسسة الرسالة، (1426ق).
- قاسمی، محمد جمال الدین، محاسن التأویل. بیروت: دار الکتب العلمیة، (۱۴۱۸ق).
- قائمی‌نیا، علیرضا، معناشناسی، قم، ایران: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، (۱۴۰۰ش).
- قائمی، مرتضی؛ ذوالفقاری، اختر، «طرحواره‌های تصویری در حوزه سفر زندگی دنیوی و اخروی در زبان قرآن»، فصل‌نامه پژوهش‌های ادبی-قرآنی، دوره 4 شماره 3، شماره پیاپی 15، پاییز، صص 22- 1، (1395ش).
- گیررتس، دیرک، نظریه‌های معنی شناسی واژگانی، تهران: نشر علمی، (۱۳۹۵ش).
- محمدی، امرالله، «استعاره مفهومی آزادی در سروده‌های واصف باختری»، پژوهش‌های نوین ادبی، دوره 4 شماره 2، شماره پیاپی 8، پاییز و زمستان، صص 278- 259، (1404ش).
- مشکور، محمد جواد، فرهنگ تطبیقی عربی با زبان‌های سامی و ایرانی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، (۱۳۵۷ش).
- مصطفوی، میرزاحسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران: مرکز نشر آثار العلامه المصطفوی، (۱۳۹۳ش).
- ولفنسون، اسرائیل، تاریخ زبان‌های سامی، مترجم: جواد اصغری و مهدی برزگر. تهران: گارستان اندیشه، (۱۴۰۰ش).
- هاکس، مستر، قاموس کتاب مقدس، تهران، ایران: اساطیر، (۱۳۷۷ش).
- Black, J., George, A., & Postgate, N., A Concise Dictionary of Akkadian (2nd corrected printing). Wiesbaden, Germany: Harrassowitz Verlag, (2000).
- Gesenius, W., Hebrew and English Lexicon of the Old Testament Scriptures (S. P. T., Trans.). Grand Rapids, USA: Baker Books, (1997).
- Kövecses, Zoltán. Where Metaphors Come From: Reconsidering Context in Metaphor. Oxford: Oxford University Press, (2015).
- Lakoff, George; Johnson, Mark. Metaphors We Live By. Chicago: The University of Chicago Press, (1980).
- Leslau, W., Comparative Dictionary of Gerez (Classical Ethiopic) (1st ed.). Wiesbaden, Germany: Otto Harrassowitz, (1987).
- Muller, Theological Dictionary Of The Old Testament. Grand Rapids, Michigan, U.S., (1979).
- Orel, V. E., & Stolbova, O. V., Hamito-Semitic Etymological Dictionary: Materials for a Reconstruction (1st ed.). Leiden, Netherlands: Brill Academic Publishers, (1995).