Quranic and Hadith Researches of Modares

Quranic and Hadith Researches of Modares

Analysis of the Role of Social Identities in Shaping Human Behavior and Attitudes in the Holy Qur’an

Document Type : مقالات علمی پژوهشی

Authors
1 Tarbiat Modares University Alumna
2 Faculty of Tarbiat Modares University
10.48311/QHTS/qhts.2026.84821.0
Abstract
Identity has become one of the most significant and widely debated concepts in the social sciences. Despite its importance, however, it has received limited attention in relation to the fundamental teachings of the Holy Qur’an and Islamic thought. Social identity establishes boundaries between “us” and “others” by emphasizing similarities and differences that shape individuals’ social roles. It performs multiple functions: on the one hand, it can reduce social conflict and strengthen solidarity and cooperation among members of a community; on the other hand, when group boundaries are overly emphasized, it may foster division and social fragmentation. Although the role of social groups has been extensively discussed, previous Qur’anic studies have primarily focused on identifying different types of social groupings rather than examining how social identities influence human behavior and attitudes from a Qur’anic perspective. The present study investigates how social identities, according to the verses of the Holy Qur’an, influence human behavior, attitudes, and social life. Employing a descriptive, comparative, and analytical approach based on sociological theories, the study demonstrates that social identity exerts profound and undeniable effects on the formation of human behavior and attitudes. From the Qur’anic perspective, these effects are manifested through three major dimensions: individuals’ interpretation of their surrounding reality, human interactions, and social cohesion, each of which is shaped by a variety of contributing factors.
Keywords
Subjects

-قرآن‌کریم
- آزاد ارمکی، تقی، نظریه‌های کلاسیک جامعه‌شناسی، تهران: سمت، (1392ش).
- ابوعبیده، معمر بن مثنی، مجاز القرآن، قاهره: مکتبة الخانجی، (1481ق).
- ابن‌حبیب، محمد، المنمق فی أخبار قریش، بیروت: عالم الکتب، (۱۹۸۵م).
- ابن‌کلبی، هشام بن محمد، الأصنام، قاهره: دار الکتب المصریه، (1364ش).
- ابن‌خلدون، عبدالرحمن، مقدمه ابن خلدون، مترجم: محمد پروین گنابادی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ هشتم، (1375ش).
- بارون، رابرت، روانشناسی اجتماعی، مترجم: یوسف کریمی، تهران: نشر روان، چاپ دهم، (۱۳۹۵ش).
- برّو، توفیق، تاریخ العرب القدیم، بیروت: دارالفکر، چاپ دوم، (2001م).
- پاکتچی، احمد، روش شناسی پیوند میان دستگاه مفهومی قرآن‌کریم و علوم مدرن، تهران: دانشگاه امام صادق علیه السلام، (1400ش).
- پاکتچی، احمد، «ثقیف»، دایره المعارف بزرگ اسلامی، به کوشش کاظم موسوی بجنوردی و دیگران، تهران: مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، (1388ش).
- ترنر، جانان اچ، مفاهیم و کاربردهای جامعه شناسی، ترجمه: محمد فولادی، محمد عزیز بختیاری، قم: موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی، (1378ش).
- ثعلبی، احمد بن محمد، الکشف والبیان، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، (۱۴۲۲ق).
- جلائی‌پور، حمیدرضا؛ محمدی، جمال رضا، نظریه‌های متأخر جامعه‌شناسی، تهران: نشر نی، (۱۳۸۷ش).
- جنکینز، ریچارد، هویت اجتماعی، مترجم: تورج یار احمدی، تهران: پردیس دانش، چاپ دوم، (1394ش).
- جوادی آملی، عبدالله، تفسیر موضوعی قرآن‌کریم (جامعه درقرآن)، قم: نشر اسراء، جلد هفدهم، (1389ش).
- چلبی، مسعود، جامعه شناسی نظم، تهران: نشر نی، (۱۳۷۵ش).
- درزی، قاسم؛ قراملکی، احد فرامرز، روش شناسی مطالعات میان رشته‌ای قرآنی، تهران: دانشگاه امام صادق علیه السلام و دانشگاه شهید بهشتی، (1399ش).
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن، بیروت: دارالقلم، (۱۴۱۲ق).
- رضایی اصفهانی، محمد علی، «روش شناسی مطالعات میان رشته‌ای در تفسیر قرآن»، فصلنامه اندیشه دینی دانشگاه شیراز، پیاپی 32، پاییز، صص 115-130، (1388ش).
- زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت: دار الکتاب العربی، چاپ سوم، (۱۴۰۷ق).
- سبحانى تبریزى، جعفر، نظام اخلاقى اسلام: تفسیر سوره مبارکه حجرات، بوستان کتاب قم، ایران: قم، چاپ: 8، (1377ش).
- طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، (۱۳۹۰ش).
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران: ناصر خسرو، چاپ سوم، (1372ش).
- طبری، محمد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة، (۱۴۱۲ق).
- طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
- علی، جواد، المفصل فی تاریخ العرب قبل الإسلام، جامعه بغداد، (1993م).
- فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، چاپ سوم، (1420ق).
- فضل الله، محمد حسین، من وحی القرآن، بیروت: دار الملاک، (۱۴۱۹ق).
- فورسایت، دانلسون. آر، پویایی گروهی، مترجم: مهرداد فیروز بخت و منصور قنادان، نشر: فرهنگی رسا، (1380ش).
- قاسمی حسین‌آبادی، عبدالله، نقش هویت دینی در امنیت ملی، استاد راهنما: منصور میراحمدی، کارشناسی ارشد، دانشگاه باقرالعلوم علیه السلام، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، (۱۳۸۸ش).
- قطب، سید، فی ظلال القرآن، بیروت: دار الشروق، چاپ سی و پنجم، (۱۴۲۵ق).
- کریمی، محمدکاظم، «مروری بر نقش و جایگاه مفاهیم گروه، نهاد، جامعه و فرهنگ با نگاه تطبیقی به دیدگاه‌های اسلامی»، فرهنگ پژوهش، صص ۵۲-۷۴، (1388ش).
- کیویستو، پیتر، اندیشه‌های بنیادی در جامعه‌شناسی، مترجم: منوچهر صبوری، تهران: نشر نی، (1378ش).
- گلشن فومنی، محمد رسول، پویایی گروهی و اندازه‌گیری پویش‌های گروه، تهران: پژوهش، چاپ چهارم، (۱۳۸۹ش).
- واحدی، علی بن احمد، أسباب نزول القرآن، بیروت: دار الکتب العلمیه، (۱۴۱۱ق).
- ون بیول، جی؛ پکر، دامینیک، قدرت ما، مترجم: صدرا صمدی دزفولی، تهران: نشر مون، (۱۴۰۱ش).
- هاشمی، سید یعقوب، نقش هویت دینی مسلمانان در همگرایی جهان اسلام، استاد راهنما: محمدعلی میرعلی، کارشناسی ارشد، جامعة المصطفی العالمیه، (۱۳۹۶ش).
- یزیدی، عبدالله بن یحیی، غریب القرآن و تفسیره، بیروت: عالم الکتب، (1405ق).
- Brinthaupt, Thomas M, Identity, International Encyclopedia of The Social Sciences, 2Nd, Edition p 551-555, (2000).
- Davis, John.B, Social identity, International Encyclopedia of The Social Sciences, 2Nd, Edition, p555-556, (2008).
- Ferraro, Gary & Andreata, Susan, Cultural Anthropology, 8 th edition, New York: Thomson Wadsworth, )2010(.