جستارهای ثقلین

جستارهای ثقلین

تحلیل نقش هویت‌های اجتماعی در شکل‌گیری رفتار و نگرش افراد در قرآن کریم

نوع مقاله : مقالات علمی پژوهشی

نویسندگان
1 دانش آموخته دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه تربیت مدرس
2 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه تربیت مدرس
10.48311/QHTS/qhts.2026.84821.0
چکیده
هویت در حوزه علوم اجتماعی از مباحث نوین و پر چالش امروزی است؛ اما با آموزه‌های بنیادین و اصیل قرآنی و اسلامی پیوند چندانی نیافته است. هویت اجتماعی، مرزی میان ما و دیگران ایجاد می‌کند و بیانگر تشابهات و تمایزاتی است که نقش‌های اجتماعی افراد را شکل می‌دهد. این مفهوم، نقش­ها و کارکردهای متعددی دارد؛ از یک سو می‌تواند تعارضات در جوامع را کاهش داده و انگیزه همراهی بین اکثریت فراهم کند، از سوی دیگر با پررنگ‌تر کردن مرزهای آن، واگرایی و جدایی را به همراه آورد. با وجود اهمیت نقش گروه‌های اجتماعی در جوامع، به نظر می‌رسد این مفهوم در آراء تفسیری و پژوهش‌های معاصر آنچنان که باید مورد توجه قرار نگرفته است.در این میان اغلب، انواع گروه‌بندی‌های اجتماعی در قرآن‌کریم مورد توجه قرار گرفته و بررسی نقش‌ها و تأثیرات هویت‌های گروهی در رفتارهای انسان‌ها از دیدگاه قرآنی کمتر دیده شده است. مسئله اصلی پژوهش حاضر این است که بر اساس آیات قرآن، هویت‌های اجتماعی در رفتارها، نگرش‌ها و زندگی اجتماعی انسان‌ها چگونه تأثیر می‌گذارند. روش این مطالعه توصیفی- تطبیقی-تحلیلی با استفاده از داده‌های گردآوری شده از نظریات جامعه‌شناسی است. یافته‌های بدست آمده نشان می‌دهد که هویت اجتماعی، تأثیرات گوناگون و غیرقابل انکاری بر شکل‌گیری رفتار و نگرش دارد. این تأثیر، از دیدگاه قرآن، در سه محور اساسی، تفسیر پیرامون، تعاملات انسانی و همبستگی اجتماعی، از طریق عوامل مختلف نمایان می‌شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

-قرآن‌کریم
- آزاد ارمکی، تقی، نظریه‌های کلاسیک جامعه‌شناسی، تهران: سمت، (1392ش).
- ابوعبیده، معمر بن مثنی، مجاز القرآن، قاهره: مکتبة الخانجی، (1481ق).
- ابن‌حبیب، محمد، المنمق فی أخبار قریش، بیروت: عالم الکتب، (۱۹۸۵م).
- ابن‌کلبی، هشام بن محمد، الأصنام، قاهره: دار الکتب المصریه، (1364ش).
- ابن‌خلدون، عبدالرحمن، مقدمه ابن خلدون، مترجم: محمد پروین گنابادی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ هشتم، (1375ش).
- بارون، رابرت، روانشناسی اجتماعی، مترجم: یوسف کریمی، تهران: نشر روان، چاپ دهم، (۱۳۹۵ش).
- برّو، توفیق، تاریخ العرب القدیم، بیروت: دارالفکر، چاپ دوم، (2001م).
- پاکتچی، احمد، روش شناسی پیوند میان دستگاه مفهومی قرآن‌کریم و علوم مدرن، تهران: دانشگاه امام صادق علیه السلام، (1400ش).
- پاکتچی، احمد، «ثقیف»، دایره المعارف بزرگ اسلامی، به کوشش کاظم موسوی بجنوردی و دیگران، تهران: مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، (1388ش).
- ترنر، جانان اچ، مفاهیم و کاربردهای جامعه شناسی، ترجمه: محمد فولادی، محمد عزیز بختیاری، قم: موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی، (1378ش).
- ثعلبی، احمد بن محمد، الکشف والبیان، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، (۱۴۲۲ق).
- جلائی‌پور، حمیدرضا؛ محمدی، جمال رضا، نظریه‌های متأخر جامعه‌شناسی، تهران: نشر نی، (۱۳۸۷ش).
- جنکینز، ریچارد، هویت اجتماعی، مترجم: تورج یار احمدی، تهران: پردیس دانش، چاپ دوم، (1394ش).
- جوادی آملی، عبدالله، تفسیر موضوعی قرآن‌کریم (جامعه درقرآن)، قم: نشر اسراء، جلد هفدهم، (1389ش).
- چلبی، مسعود، جامعه شناسی نظم، تهران: نشر نی، (۱۳۷۵ش).
- درزی، قاسم؛ قراملکی، احد فرامرز، روش شناسی مطالعات میان رشته‌ای قرآنی، تهران: دانشگاه امام صادق علیه السلام و دانشگاه شهید بهشتی، (1399ش).
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن، بیروت: دارالقلم، (۱۴۱۲ق).
- رضایی اصفهانی، محمد علی، «روش شناسی مطالعات میان رشته‌ای در تفسیر قرآن»، فصلنامه اندیشه دینی دانشگاه شیراز، پیاپی 32، پاییز، صص 115-130، (1388ش).
- زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت: دار الکتاب العربی، چاپ سوم، (۱۴۰۷ق).
- سبحانى تبریزى، جعفر، نظام اخلاقى اسلام: تفسیر سوره مبارکه حجرات، بوستان کتاب قم، ایران: قم، چاپ: 8، (1377ش).
- طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، (۱۳۹۰ش).
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران: ناصر خسرو، چاپ سوم، (1372ش).
- طبری، محمد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة، (۱۴۱۲ق).
- طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
- علی، جواد، المفصل فی تاریخ العرب قبل الإسلام، جامعه بغداد، (1993م).
- فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، چاپ سوم، (1420ق).
- فضل الله، محمد حسین، من وحی القرآن، بیروت: دار الملاک، (۱۴۱۹ق).
- فورسایت، دانلسون. آر، پویایی گروهی، مترجم: مهرداد فیروز بخت و منصور قنادان، نشر: فرهنگی رسا، (1380ش).
- قاسمی حسین‌آبادی، عبدالله، نقش هویت دینی در امنیت ملی، استاد راهنما: منصور میراحمدی، کارشناسی ارشد، دانشگاه باقرالعلوم علیه السلام، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، (۱۳۸۸ش).
- قطب، سید، فی ظلال القرآن، بیروت: دار الشروق، چاپ سی و پنجم، (۱۴۲۵ق).
- کریمی، محمدکاظم، «مروری بر نقش و جایگاه مفاهیم گروه، نهاد، جامعه و فرهنگ با نگاه تطبیقی به دیدگاه‌های اسلامی»، فرهنگ پژوهش، صص ۵۲-۷۴، (1388ش).
- کیویستو، پیتر، اندیشه‌های بنیادی در جامعه‌شناسی، مترجم: منوچهر صبوری، تهران: نشر نی، (1378ش).
- گلشن فومنی، محمد رسول، پویایی گروهی و اندازه‌گیری پویش‌های گروه، تهران: پژوهش، چاپ چهارم، (۱۳۸۹ش).
- واحدی، علی بن احمد، أسباب نزول القرآن، بیروت: دار الکتب العلمیه، (۱۴۱۱ق).
- ون بیول، جی؛ پکر، دامینیک، قدرت ما، مترجم: صدرا صمدی دزفولی، تهران: نشر مون، (۱۴۰۱ش).
- هاشمی، سید یعقوب، نقش هویت دینی مسلمانان در همگرایی جهان اسلام، استاد راهنما: محمدعلی میرعلی، کارشناسی ارشد، جامعة المصطفی العالمیه، (۱۳۹۶ش).
- یزیدی، عبدالله بن یحیی، غریب القرآن و تفسیره، بیروت: عالم الکتب، (1405ق).
- Brinthaupt, Thomas M, Identity, International Encyclopedia of The Social Sciences, 2Nd, Edition p 551-555, (2000).
- Davis, John.B, Social identity, International Encyclopedia of The Social Sciences, 2Nd, Edition, p555-556, (2008).
- Ferraro, Gary & Andreata, Susan, Cultural Anthropology, 8 th edition, New York: Thomson Wadsworth, )2010(.