جستارهای ثقلین

جستارهای ثقلین

واکاوی نظریه حرکت جوهری ملاصدرا درخصوص زمان حرکت کوه‌ها در آیه 88 سوره نمل با تکیه بر قاعده سیاق

نوع مقاله : مقالات علمی پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه خوارزمی
2 دانش‌آموخته سطح چهار رشته تفسیر تطبیقی، حوزه علمیه رفیعه المصطفی
10.48311/QHTS/qhts.2026.84819.0
چکیده
زمان حرکت کوه‌ها در آیه 88 سوره نمل، از دیرباز میان مفسّران متقدم و متأخر محل نزاع بوده است. در این میان، رویکردهای فلسفی بر این چالش افزوده است. ضرورت دارد که زمان حرکت کوه‌ها درست تشخیص داده شود وگرنه سبب اشتباه در فهم صحیح آیه و نادیده گرفتن یکی از ابعاد اعجاز علمی آیه یاد شده، می‌شود. این پژوهش، با روش توصیفی ـ تحلیلی و با تطبیق و مقایسه دیدگاه‌های مفسران و با تکیه بر سیاق آیات قریب و بعید بر آن است تا به این پرسش پاسخ دهد که حرکت کوه‌ها در آیه 88 سوره نمل، چه زمانی رخ می‌دهد؟ همچنین نظریه حرکت جوهری ملاصدرا درباره زمان حرکت کوه‌ها تا چه اندازه با قواعد تفسیری و به‌ویژه سیاق آیات، قابل اثبات است؟ نتایج نشان می‌دهد که ملاصدرا در شاخص‌ترین تفسیر فلسفی خود پس از تبیین حرکت جوهری به حرکت تکوینی- ذاتی، حرکت کوه‌ها در آیه 88 سوره نمل را مربوط به قیامت دانسته و ضمن توضیح آن، کوه‌ها را مانند ابرها، در جریان و سیلان و ذوب شدنی دانسته که حس را به اشتباه می‌اندازد. با دقت‌نظر در دیدگاه ملاصدرا در می‌یابیم که اگر وی، حرکت ذاتی جوهری را زیرمجموعه حرکت تکوینی موجودات در نظر گرفته باشد، حرکت کوه‌ها نیز حرکتی تکوینی است و می‌توان حرکت جوهری در آیه را در محدوده دنیا قابل پذیرش دانست. هرچند، ملاصدرا زمان آیه را مربوط به قیامت و درباره ادامه مسیر تکاملی موجوداتی همچون کوه‌ها را در نشئه آخرت فرض کرده است، با این حال، با حل مشکل سیاق آیات سوره نمل، حرکت جوهری نیز در محدوده حیات دنیا قابل پذیرش است. همچنین ‌با توجه به قاعده صحیح تفسیری، حرکت کوه‌ها در دنیا به منزله نشانه‌های الهی، جهت ایمان آوردن و تسلیم شدن اهل کتاب و  مؤمنان بازگو شده است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


* قرآن کریم
1- آلوسى، محمود بن عبدالله، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی‏، بیروت‏: دارالکتب العلمیة، (1415ق)‏.
2- ابن‏ابى‏حاتم، عبدالرحمن بن محمد، تفسیر القرآن العظیم، ریاض: مکتبة نزار مصطفى الباز، (1419ق).
 3- ابن‏ابى‏زمنین، محمد بن عبدالله‏، تفسیر ابن ابى زمنین‏، بیروت: دارالکتب العلمیة، (1424ق).
 4- ابن‏جزى، محمد بن احمد، التسهیل لعلوم التنزیل، بیروت: شرکة دارالأرقم، (1416ق).
 5- ابن‏جوزى، عبدالرحمن بن على‏، زاد المسیر فى علم التفسیر، بیروت: دارالکتاب العربی، (1422ق).
6- ابن‏کثیر، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم (ابن کثیر)، بیروت‏: دارالکتب العلمیة، (1419ق‏)‏.
7- ابن سیده، على بن اسماعیل ، المحکم و المحیط الأعظم‏، بیروت‏: دارالکتب العلمیة، (1421ق).
8- ابن‌سینا، حسین ‌بن ‌عبدالله، النجاة من الغرق فى بحر الضلالات‌، تهران: مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران، (1379ش).
9- ابن‏عاشور، محمدطاهر، تفسیر التحریر و التنویر المعروف بتفسیر ابن عاشور، بیروت‏: مؤسسة التاریخ، (1420ق‏).
10- ابن‏عبدالسلام، عبدالعزیز بن عبدالسلام‏، تفسیر العز بن عبد السلام‏، بیروت: دارالکتب العلمیة، (1429ق).
11- ابن‏عربى، محمد بن على ‏، تفسیر ابن عربى(تأویلات عبد الرزاق)، بیروت‏: دار إحیاء التراث العربی‏، (1422ق).
12- ابن‏قتیبه، عبدالله بن مسلم‏، تأویل مشکل القرآن، بیروت: دارالکتب العلمیة، (1423ق).‏
13- ابن منظور، محمد بن مکرم‏، لسان العرب‏، بیروت‏: دار صادر، (1414ق).
14- ابوالفتوح رازى، حسین بن على،روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن‏، مشهد: بنیاد پژوهش‌هاى اسلامى، (1408ق).
15- ابوحیان، محمد بن یوسف‏، البحر المحیط فى التفسیر، بیروت‏: دارالفکر، (1420ق).
16- ارشد ریاحی، علی، «نقدی بر نظریه حرکت جوهری ملاصدرا و تأثیر آن در فهم او از آیات قرآن»، مجله مقالات و بررسی‌ها، دوره 39، شماره 78 ، (1384ش).
17- بستانى، فواد افرام، فرهنگ ابجدى‏، تهران: اسلامی، ‏(1375ش).
18- بغوى، حسین بن مسعود، تفسیر البغوى المسمى معالم التنزیل، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، (1420ق).‏
19- بیضاوى، عبدالله بن عمر، أنوار التنزیل و أسرار التأویل، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، (1418ق)‏.
20- تسترى، سهل بن عبدالله ، تفسیر التسترى‏، بیروت: دارالکتب العلمیة‏، (1423ق).
21- ثعلبى، احمد بن محمد، الکشف و البیان المعروف تفسیر الثعلبی‏، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، (1422ق).
 23- جرجانى، عبدالقاهر بن عبدالرحمن، درج الدرر فى تفسیر القرآن العظیم‏، اردن: دارالفکر، (1430ق).
24- جوادی آملی،‌ عبدالله،‌ دروس تفسیر قرآن، https://javadi.esra.ir
25- جوهرى، اسماعیل بن حماد، الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربیة، بیروت: دارالعلم للملایین‏، (1376ق).
26- خامه‌گر، محمد ، ساختار هندسی سوره های قرآن، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی شرکت چاپ و نشر بین الملل، (1386ش).
27- درویش، محى‏الدین‏، إعراب القرآن الکریم و بیانه‏، حمص‏: الارشاد، (1415ق‏).
28- دیاری بیدگلی، محمدتقی، علیزاده، حسن و شعاعی، علی‌اصغر، «حرکت کوه‌ها از منظر قرآن کریم و علم زمین‌شناسی»، پژوهش‌نامه تفسیر و زبان قرآن، سال 3، شماره 5، (1393ش).
22- دینورى، عبدالله بن محمد، تفسیر ابن وهب المسمى الواضح فى تفسیر القرآن الکریم‏، بیروت: دارالکتب العلمیة، (1424ق).
29- راغب اصفهانى، حسین بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن، بیروت‏: دارالقلم‏، (1412ق).
30- ----------------------، ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ قرآن با تفسیر لغوى و ادبى قرآن‏، ترجمه غلامرضا خسروی حسینی، تهران: مرتضوى، (1369ش)‏.
31- ربانی شیرازی، عبدالرحیم ، حرکت طبیعی از دیدگاه دو مکتب، تهران: انتشارات حکمت، (1398ق).
 32- رجبى‏، محمود، روشها و گرایش‌هاى تفسیرى‏، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، (1383ش)‏.
33- زمخشرى، محمود بن عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فى وجوه التأویل، بیروت‏: دارالکتاب العربی، (1407ق)‏.
 34- -----------------، مقدمة الأدب‏، تهران‏: موسسه مطالعات اسلامی، ‏)1386ش‏(.
35- سعیدی رضوی، بهزاد، «دیدگاه قرآن و نهج البلاغه در مورد کره زمین (مطالعه موردی؛ زمین‌شناسی)»، مجله سراج منیر، سال5، شماره 15، (1393ش).
 36- سلمى، محمد بن حسین، حقائق التفسیر، تهران: مرکز نشر دانشگاهى، ‏(1369ش)‏.
37- سلوى، محمد العوا، بررسى زبان‏شناختى وجوه و نظایر در قرآن، ترجمه سید حسین سیدى‏، مشهد: به‌نشر، (1382ش).
38- سهروردى، شهاب الدّین یحیى (شیخ اشراق)، مجموعه مصنفات شیخ اشراق، تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگى، (1375ش‏)‏.
 39- سمرقندى، نصر بن محمد، تفسیر السمرقندى المسمى بحر العلوم‏، بیروت: دارالفکر، (1416ق).
40- شعراوی، محمد متولی، معجزة القرآن، قاهره: دار اخبار الیوم، (1422ق).
 41- صافى، محمود، الجدول فی إعراب القرآن و صرفه و بیانه مع فوائد نحویة هامة، دمشق: دارالرشید، (1418ق).
42- صادقى تهرانى، محمد، البلاغ فى تفسیر القرآن بالقرآن‏، قم‏: مکتبة محمد الصادقی الطهرانی، (1419ق).
43- صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم، تفسیر القرآن الکریم، قم: بیدار، (1366ش).
 44- ------------------------، اسرار الآیات‏، تهران‏: انجمن حکمت و فلسفه، (1360ش‏)‏.
 45- ------------------------، ‏ الحکمة المتعالیة فى الاسفار العقلیة الاربعة، بیروت‏: دار احیاء التراث، (1981م‏).
 46- ------------------------، الشواهد الربوبیة فى المناهج السلوکیة، مشهد: المرکز الجامعى للنشر، (1360ش‏).
 47- ------------------------،  العرشیة، تهران: انتشارات مولى، ‏(1361ش‏)‏.
 48- صلیبا، جمیل،  فرهنگ فلسفى‏، ترجمه منوچهر صانعى دره‌بیدى، تهران‏: انتشارات حکمت، ‏(1366ش‏)‏.
 49- طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن،  قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه، (1417ق).
50- -------------------، تفسیر البیان فى الموافقة بین الحدیث و القرآن‏، بیروت: دارالتعارف للمطبوعات،‏ (1427ق).
51- -------------------، الإعجاز و التحدى، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات،‏ (1423ق).
52- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران:  ناصر خسرو، (1372ش).
53- ---------------، تفسیر جوامع الجامع‏، قم: مرکز مدیریت حوزه علمیه قم، (1412ق).   
54- طبرى، محمد بن جریر، جامع البیان فى تفسیر القرآن، بیروت: دارالمعرفة، (1412ق).
55- طریحى، فخر الدین بن محمد، مجمع البحرین‏، تهران‏: مرتضوی،‏ (1375ش).
56- طنطاوى، محمد سید، التفسیر الوسیط للقرآن الکریم‏، قاهره‏: نهضة مصر، (1997م‏).
57- طوسى، محمد بن حسن ،التبیان فی تفسیر القرآن‏، بیروت‏: دار إحیاء التراث العربی، ‏‏(بی‌تا).
61- علوی‌مهر، حسین، آشنایى با تاریخ تفسیر و مفسران، قم: مرکز جهانى علوم اسلامى، (1384ش)‏.
62- غفارى، سید محمد خالد، فرهنگ اصطلاحات آثار شیخ اشراق‏، تهران‏: انجمن آثار و مفاخر فرهنگى، (1380ش‏).‏
58- فخر رازى، محمدبن عمر، التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، بیروت‏: دار إحیاء التراث العربی، (1420ق)‏.
59- قرضاوی، یوسف ، قرآن منشور زندگی، تهران: احسان، (1382ش).
60- قشیرى، عبدالکریم بن هوازن، لطائف الاشارات، قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب‏، (2000م).
63- ماتریدى، محمد بن محمد، تأویلات أهل السنة، بیروت: دارالکتب العلمیة،‏ (1426ق).
64- مستفید، حمیدرضا، تقسیمات قرآنی و سور مکی و مدنی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، (1384ش).
65- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار استاد شهید مطهرى‏، قم: صدرا، (1372ش).
 66- معرفت، محمد هادى، تناسب آیات، ترجمه عزت الله مولائى نیا همدانی، قم: بنیاد معارف اسلامی، (1373ش).
 67- مقاتل بن سلیمان‏، تفسیر مقاتل بن سلیمان‏، بیروت: دار إحیاء التراث العربی‏، (1423ق).
 68- مکارم شیرازی، ناصر و جمعی از همکاران، تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الاسلامیه، (1374ش).
69- مکى بن حموش، الهدایة إلى بلوغ النهایة، شارجه: جامعة الشارقه، ‏(14129ق).
70- ملکیان، مصطفی، «فلسفه اسلامی: هستی و چیستی؛ گفتگو با استاد ملکیان»، مجله نقد و نظر، شماره 41-42، (1385ش).
71- موحد ابطحی اصفهانی، محمدباقر، المدخل الی التفسیر الموضوعی للقرآن الکریم، نجف اشرف: مطبعه الآداب، (1389ق).
72- موسى، حسین یوسف ،الإفصاح فى فقه اللغة، قم‏: مکتب الاعلام الاسلامی، ‏(1410ق).
 73- میبدى، احمد بن محمد، کشف الاسرار و عدة الابرار، تهران: امیر کبیر، (1371ش).
74- میدانى، عبدالرحمن حسن حبنکه، معارج التفکر و دقائق التدبر، دمشق‏: دارالقلم‏، (1361ش‏)‏.
75- نیشابورى، محمود بن ابوالحسن‏، إیجاز البیان عن معانی القرآن‏، بیروت: دارالغرب الإسلامی، (1415ق)‏.
76- واحدى، على بن احمد، الوجیز فى تفسیر الکتاب العزیز، بیروت: دارالقلم، ‏(1415ق).
77- Means, Tiffany, "What is plate tectonics?", https://www.livescience.com, (2024).