جستارهای ثقلین

جستارهای ثقلین

تحلیل کنش‌های گفتاری در آیات گفت‌وگومحور بر اساس نظریه جان سرل (مطالعه موردی: آیات 10 تا 48 سوره طه)

نوع مقاله : مقالات علمی پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه خلیج فارس
2 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات عربی، دانشگاه خلیج فارس
10.48311/QHTS/qhts.2026.84839.0
چکیده
کنش‌های گفتاری، به عنوان واحدهای بنیادین ارتباط در نظریه آستین و سرل، به اعمالی اطﻼق می‌شود که از طریق زبان انجام شده و در سه سطح بیانی، منظوری و تأثیری قابل تحلیل هستند. این‌کنش‌ها که براساس طبقه‌بندی پنج‌گانه سرل شامل کنش‌های اظهاری، ترغیبی، تعهدی، عاطفی و اعلامی می‌باشند،  نقش محوری در انتقال مفاهیم و هدایت مخاطب دارند. درک سازوکارهای زبانی در گفتمان دینی، به ویژه زمانی که خداوند به عنوان گوینده اصلی در حال ابلاغ مأموریتی خطیر است، از اهمیت بسزایی برخوردار می‌باشد. این پژوهش با هدف تبیین الگوی ارتباطی خداوند در آیات آغازین سوره طه و تحلیل چگونگی بکارگیری کنش‌های گفتاری برای آماده‌سازی موسی (ع) در مواجهه با فرعون، با روش توصیفی- تحلیلی انجام شده است و بر اساس طبقه‌بندی پنج‌گانه کنش‌های گفتاری سرل در پی پاسخ‌گویی به این سؤال است که انواع کنش‌های گفتاری در گفت‌وگوهای آغازین سوره طه چیست؟ یافته‌ها نشان داد که کنش‌های ترغیبی  و اظهاری، پربسامدترین انواع کنش‌های گفتاری هستند که به ترتیب در مدیریت عملی رسالت و بیان حقایق هستی‌شناختی بکار رفته‌اند. درمقابل، کنش‌های اعلامی برای اعطای مقام، تعهدی جهت پشتیبانی الهی و عاطفی نیز برای ابراز احساسات، مورد استفاده قرار گرفته‌اند. توالی حکیمانه این کنش‌ها، از یک برنامه‌ریزی ارتباطی منسجم و سلسله‌مراتبی، حکایت دارد که هدف نهایی آن، هدایت عملی، تقویت بنیان‌های معرفتی و تأمین پشتوانه روان‌شناختی پیامبران برای انجام موفقیت‌آمیز مأموریت است. در نهایت، این مطالعه با ارائه چارچوبی نوین در تحلیل کاربردشناختی قرآن، بر ظرفیت زبان وحی در تغییر نگرش و رفتار مخاطب، تأکید می‌ورزد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


*قرآن کریم
1- ابن‏عاشور، محمدطاهر، تفسیر التحریر و التنویر المعروف بتفسیر ابن عاشور، بیروت: مؤسسة التاریخ العربی، الطبعه الأولی، (1420ق).
2- پهلوان‌نژاد محمدرضا و اصطهبانی لیدا، «بررسی کنش‌های گفتار در سخنرانی‌های رؤسای جمهور ایران و آمریکا شهریور 1385، سازمان ملل»، نشریه پژوهش زبا‌ن‌های خارجی (نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تبریز)، شماره 208، (1387ش).
3- پیشوائی علوی، محسن؛ حسین‌پناهی، فردین، «تحلیل گزاره‌های پرسشی در سوره «مؤمنون» بر اساس نظریه کنش کلامی»، فصلنامه علمی-پژوهشی پژوهش‌های ادبی قرآنی" سال دوم، شماره چهارم، صص 61-94، (1393ش).
4- حسین‌پور، غلامرضا، «درنگی درطبقه بندی‌های آستین و سرل ازافعال مضمون در سخن»، مجله فلسفه، سال 49، شماره 2، صص39-56، پاییز و زمستان (1400ش).
5- حسینی معصوم، سیدمحمد؛ رادمرد، عبدالله، «ﺗﺄﺛﻴﺮ ﺑﺎﻓﺖ زﻣﺎﻧﻲ- ﻣﻜﺎﻧﻲ ﺑﺮ ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻛﻨﺶگفتار؛ ﻣﻘﺎﻳﺴه ﻓﺮاواﻧﻲ اﻧﻮاع ﻛﻨﺶﻫﺎی گفتار در ﺳﻮرهﻫﺎی ﻣﻜّﻲ و ﻣﺪﻧﻲ ﻗﺮآن ﻛﺮﻳﻢ»، دو ماهنامه جستارهای زبانی، شماره3 (پیاپی24)، صص65-92، مرداد و شهریور (1394ش).
6- رجب‌زاده مهدی، محمدرضا پهلوان‌نژاد و محمدرضا فخرروحانی، «تحلیل متن‌شناسانه زیارتنامه حضرت امام رضا (علیه السلام) برپایه کنش گفتار»، فصلنامه علمی پژوهشی ذهن، تهران ، شماره 43، (1389ش).
7- صانعی‌پور، محمدحسن، مبانی تحلیل کارگفتی در قرآن کریم، تهران، انتشارات دانشگاه امام صادق (ع)، چاپ اول، (1390ش).
8- طباطبایى، محمدحسین، ترجمه تفسیر المیزان، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دفتر انتشارات اسلامى- ایران- قم، چاپ: 5،  (1374ش).
9- عبداللهی محمدعلی، «نظریه افعال گفتاری»، پژوهش‌های فلسفی کلامی دانشگاه قم، دوره 6، شماره پیاپی 24، شهریور، صفحه 91-119،  (1384ش).
10- فخر رازی، محمدبن عمر، التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب بیروت، دار إحیاء التراث العربی، الطیعة الثالثة، (1420ق).
11- قائمی‌نیا، علیرضا، معناشناسی 1 ، قم، انتشارات پژوهشگاه حوزه  دانشگاه، چاپ اول، (1400ش).
12- قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهائی از قرآن، چاپ اول، (1388ش).
13- محمدی عادل، منظورشناسی زبان وتحلیل گفتمان، تهران، انتشارات روش‌شناسان، چاپ اول، (1396ش).
14- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران: دار الکتب الاسلامیة، چاپ دهم، (1396ش).
15- Austin, John, How To  Do  Things With Words, Oxford: Oxford University, (1962).
16- Levinson, S.C. Pragmatics, Cambridge University Press, New York, (1997).
17- Yule, George, Pragmatics، New York: oxford university press, (1998).
18- Searle, J. R, Austin on  Locationary  and Illocutionary Acts, Philosophical Review 77: 405 – 424, (1968).
19- Searl’ john ’R, speech Acts: an  Essay in the philosophy of language, Cambridge university press, (1969).