جستارهای ثقلین

جستارهای ثقلین

چیستی، مؤلفه‌ها و ویژگی‌های واژگان مشترک معنوی در قرآن کریم

نوع مقاله : مقالات علمی پژوهشی

نویسندگان
1 دانش آموخته دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه تهران
2 استاد گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه تهران
10.48311/QHTS/qhts.2025.84851.0
چکیده
معانی الفاظ در قرآن، همواره مورد توجه قرآن‌پژوهان بوده است. یک نوع از الفاظ  قرآن، مشترک معنوی است که با وجود برخورداری از بسامد بالا در قرآن، چندان مورد توجه لغت‌پژوهان قرآنی قرار نگرفته است؛ به همین دلیل با پدیده‌های زبان‌شناختی، چون مشترک لفظی و چندمعنایی خلط شده است. از این رو، این پژوهش با هدف تبیینی جدید، چیستی، مؤلفه‌ها و ویژگی‌های اشتراک معنوی را با روش توصیفی- تحلیلی، در قرآن‌کریم مورد بررسی و واکاوی قرارداده و به این نتایج دست یافته است: اشتراک معنوی، صدق یک مفهوم کلی بر مصادیق فراوان است که گرچه در یک معنای کلی مشترک هستند، ولی هریک ویژگی‌هایی دارند که دیگری فاقد آن است. مؤلفه‌های مشترک معنوی عبارتند از: کلی و عام بودن معنا، وحدت معنا، حقیقی بودن معنا، جامعیت معنا، وضع واحد، تعدد مصادیق و تمایز مصادیق. اهم ویژگی‌های آن عبارتند از: وضع واحد، قابلیت انقسام به کلی و جزئی، قابل حمل بودن بر افراد خود و قابل صدق بر مصادیق فراوان.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


* قرآن کریم
۱- ابن جوزی، ابوالفرج، نزهة الاعین النواظر فی علم الوجوه و النظائر، بیروت: موسسه الرسالة، (1404ق)
۲- ابن ‌سینا، ابو علی حسین بن عبدالله، الشفاء، قم: کتابخانه آیه الله مرعشی نجفی، (1404ق).
۳- -----------------------،  رسائل، قم: بیدار، (1400ق).
۴- ---------------------  عیون الحکمه، بیروت: دارالقلم، (1359ش).  
۵- ابن فارس، احمد، الصاحبی فی فقه اللغة العربیة، بیروت: مکتبه المعارف، (1414ق).
۶- ---------- ، معجم مقاییس اللغة. قم: مکتب الاعلام الاسلامی.1404ق.
۷- ابن قتیبه دینوری، عبد الله بن مسلم، تاویل مشکل القرآن. بیروت: دارالکتب العلمیه، (۲۰۱۰م).
۸- ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت: دار صادر، (1414ق).
۹- افراشی، آزیتا و صامت، سید سجاد، «چند معنایی نظام‌مند با رویکردی شناختی»، ادب پژوهی، شماره 30، (1393ش).
۱۰- امامی، صابر، «هم معنایی و چند معنایی در نظام زبان»، نشریه مطالعات اجتماعی دانشکده ادبیات دانشگاه آتاتورک، شماره 56، ۲۰۱۶م.
۱۱- بابایی، علی اکبر و همکاران، روش‌شناسی تفسیر قرآن، تهران: سمت، (1387ش).
۱۲- باقری اصل، حیدر.، اصول مفردات قرآن کریم، تبریز: دانشگاه تبریز، (1391ش).
۱۳- پاکتچی، احمد، ترجمه‌شناسی قرآن کریم، تهران: دانشگاه امام صادق (ع)، (1395ش).
۱۴- پالمر، فرانک. ر، نگاهی تازه به معناشناسی، ترجمه کوروش صفوی، تهران: نشر مرکز، (1391ش).
۱۵- پورداوود، ابراهیم، یادداشت ها بر یشتها، همراه یشتها، بمبئی، انجمن زرتشتیان ایرانی، (1309ش).
۱۶- تفتازانی، مسعود بن عمر، تهذیب المنطق، ترجمه و شرح: حسن ملکشاهی، تهران: دانشگاه تهران، (۱۳۶۴ش).
۱۷- جعفری، یعقوب، «ضرورت شناخت وجوه و نظائر در ترجمه قرآن کریم»، ترجمان وحی، شماره 4، (1377ش).
۱۸- جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربیه، بیروت: دارالعلم للملایین، (1410ق).
۱۹- حاجی خلیفه، مصطفی بن عبدالله، کشف الظنو، بیروت: دارالفکر، (1402ق).
۲۰- خراسانی، محمد کاظم،  کفایة الاصول، قم: موسسه آل‌البیت (ع) لاحیاء التراث، (1409ق).
۲۱- خوانساری، محمد، منطق صوری، تهران: آگاه، (1374ش).
۲۲- ذهنی تهرانی، سیدمحمدجواد،  المباحث الاصولیه، قم: مولف، (۱۳۷۱ش).
۲۳- راغب اصفهانی، حسین بن محمد،  المفردات فی غریب القرآن، دمشق: دارالعلم، (۱۴۱۲ق).
۲۴- رجبی، محمود، روش تفسیر قرآن، قم: پژوهشکده حوزه و دانشگاه، (1383ش).
۲۵- رحیمیان، جلال، ساخت زبان فارسی، شیراز: دانشگاه شیراز، (1389ش). 
۲۶- زمخشری، محمد بن عمر. الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت: دارالکتاب العربی، (۱۴۰۷ق).
۲۷- سالم، عبدالعال، المشترک اللفظی فی ضوء غریب القرآن، کویت: مطبوعات جامعه الکویت، (۱۹۹۴م).    
۲۸- سربخشی، محمد، «تشکیک در سه مکتب فلسفی»، معرفت فلسفی، سال 5، شماره 4، (1387ش).
۲۹- سوزنچی، حسین، «تاریخچه نظریه تشکیک وجود»، رهنمون، شماره 11 و 12، (1384ش).
۳۰- سیبویه، عمرو بن عثمان، الکتاب، قاهره: مکتبه الخانجی، (1988م).
۳۱- شهبازی، محمود، «پدیده اشتراک لفظی و چندمعنایی در زبان عربی»، ادب عربی، سال 7، شماره 2، (1394ش).
۳۲- شیرزاد، محمد حسن و همکاران، «چندمعنایی ریشه‌ای ر ب و؛ ر ب ب در قرآن کریم»، پژوهش‌های ادبی- قرآنی، دوره ۵، شماره 2، (۱۳۹۶ش).
۳۳- صدرای شیرازی، محمد بن ابراهیم، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة، بیروت: داراحیاء التراث، (۱۹۸۱م).
۳۴- --------------------  ، تفسیر القرآن الکریم، قم: بیدار، (۱۳۶۱ش).
۳۵- -------------------- ، منطق نوین، ترجمه و شرح عبدالحسن مشکوه الدینی، تهران: آگاه، (1362ش).
۳۶- صفوی، کوروش، درآمدی بر معناشناسی، تهران: سوره مهر، (1390ش).
۳۷- -----------، «نگاهی تازه به مسئله چندمعنایی واژگانی»، نامه فرهنگستان، شماره 18، (1380ش). 
۳۸- طباطبایی، سیدمحمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: موسسه الاعلمی للمطبوعات، (1390ق).
۳۹- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی علوم القرآن، تهران: ناصر خسرو، (1372ش).
۴۰- طوسی، ابوجعفرمحمد (خواجه نصیرالدین)، اساس الاقتباس، تهران: دانشگاه تهران، (1367ش).
۴۱- -----------------------------، مصارع المصارع، قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی، (1405ق).
۴۲- طیب حسینی، سید محمود، درآمدی بر دانش مفردات قرآن، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، (1396ش).
۴۳- علوی، سید محمد کاظم، «خاستگاه مسئله تشکیک وجود»، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان، شماره 39، (۱۳۸۳ش).
۴۴- فائز، قاسم، علوم البلاغه، تهران: سمت، (1388ش).
۴۵- فارابی، ابونصر محمد، الامکنة المغلطة؛ المنطق عند الفارابی، بیروت: دارالمشرق، (1986م).
۴۶- فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، قم: هجرت، (۱۴۰۹ق).
۴۷- فضلی، عبدالهادی، دروس فی اصول فقه الامامیه، بیروت: الغدیر، (1427ق).
۴۸- فیروزآبادی، مجدالدین محمد، بصائر ذوی التمییز فی لطائف الکتاب العزیز، قاهره: وزارة الاوقاف، (1416ق)
۴۹- قدور، احمد محمد، مدخل الی فقه اللغة العربیة، لبنان: دارالفکر، (1999م).
۵۰- قرشی بنایی، علی اکبر، قاموس قرآن، تهران: دارالکتب الاسلامیه، (۱۳۷۱ش).
۵۱- محقق، مهدی و ای‍زوت‍س‍و، ت‍وش‍ی‌ ه‍ی‍ک‍و، منطق و مباحث الفاظ، تهران: دانشگاه تهران، (۱۳۵۳ش).
۵۲- مصباح یزدی، محمد تقی، آموزش فلسفه، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی، (۱۳۶۴ش).
۵۳- مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، (1368ش).
۵۴- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران: صدرا، (1393ش).
۵۵- مظفر، محمد رضا، المنطق- ط جماعه المدرسین، قم: موسسه النشر الاسلامی، (۱۳۸۱ش).
۵۶- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الاسلامیه، (۱۳۷۱ش).
۵۷- نیازی، شهریار و حاجی زاده، مهین، «پدیده چندمعنایی در زبان عربی»، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، دوره 57، شماره 1، (۱۳۸۵ش).
58- Gesenius, W.A Hebrew and English Lexion of the Old Testament. Brown Oxford: Clarwndon (1939).
Saeed,J.I. Semantics. Oxford: Blackwell (2003). 59-