Quranic and Hadith Researches of Modares

Quranic and Hadith Researches of Modares

A Comparative Evaluation of the Translation Quality of al‑Khutbah al‑Qāsiʿah Based on Juliane House’s Functionalist Model: A Case Study of the Translations by Mir Habibollah Khoei and Seyyed Ja‘far Shahidi

Document Type : مقالات علمی پژوهشی

Authors
Department of Theology, Faculty of Law and Theology, Shahid Bahonar University of Kerman,Kerman,Iran
10.48311/QHTS/qhts.2026.84842.0
Abstract
Evaluating translations of rhetorical religious texts—particularly Nahj al‑Balāgha—cannot be limited to lexical correspondence due to their dense meanings and elevated eloquence; rather, it requires assessing the functional and discourse roles embedded in the original. Sermon al‑Qāṣiʿa, the longest and one of the most intricate sermons in Nahj al‑Balāgha, serves as a significant case for examining how successfully translators reproduce these functions. This study, employing a descriptive‑analytical method and based on Juliane House’s functional‑pragmatic model (2015), seeks to answer the question: to what extent have Khoei’s and Shahidi’s Persian translations of Sermon al‑Qāṣiʿa preserved the functional equivalence of the source text across the ideational, interpersonal, and textual dimensions?  The data consist of five key passages selected purposively and analyzed at the level of semantic clause complexes. Within this framework, context variables (field, tenor, and mode) as well as the translation type (overt/covert) were examined, and their alignment with the source text’s specifications assessed. The findings indicate that while both translations successfully convey the core semantic content, they differ significantly in preserving contextual features. Khoei’s translation, by maintaining the admonitory tone and employing a muted cultural filter, results in an overt translation aligned with the source‑language requirements. In contrast, Shahidi’s translation—through lexical softening, syntactic segmentation, and systematic internalization of actions across the five excerpts—produces covert mismatches that shift the text type from an admonitory sermon toward a rhythmic literary prose, thereby weakening the interpersonal function. Accordingly, Khoei’s work is evaluated as an overt translation, whereas Shahidi’s is an overt translation containing covert elements.
Keywords

Subjects


*قرآن کریم
1- ابراهیم‌زاده، سید رحمت، بررسی زبان‌شناختی خطبه قاصعه نهج‌البلاغه، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه مازندران، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، (1389ش).
2- ابن ابی‌الحدید، عبد الحمید بن هبة‌الله، شرح نهج‌البلاغه، قم، مکتبة آیة‌الله العظمی المرعشی النجفی، (1421ق).
3- ابن فارس، احمد بن فارس، معجم مقاییس اللغة، تحقیق: عبدالسلام محمد هارون، قم، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، (1404ق).
4- ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار الفکر، (بی‌تا).
5- بحرانی، کمال‌الدین میثم، شرح نهج‌البلاغه، تهران، بنیاد نهج‌البلاغه، (1404ق).
6- بخشش، مقصود؛ اسماعیلی طاهری، احسان؛ میراحمدی، سیدرضا؛ کشاورز، حبیب، «ارزیابی ترجمه استاد موسوی گرمارودی از خطبه قاصعه نهج‌البلاغه بر اساس نظریه وینی و داربلنه»، پژوهش‌های نهج‌البلاغه، 68، 28-9،(1400ش).
7- بیرانوند، رضوان؛ نظری، علی؛ قاسمی موسوی، سیداسماعیل، «ارزیابی کیفیت ترجمه فارسی رمان فردقان اثر یوسف زیدان براساس الگوی ارزیابی کیفیت ترجمه جولیان هاوس»، پژوهش ترجمه در زبان و ادبیات عربی، 13(29)،284-255،(1402ش).
8- جعفری، سید محمدمهدی، پرتوی از نهج‌البلاغه (با نقل منابع و تطبیق با روایات مآخذ دیگر)، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، (1380ش).
9- حاجی‌زاده، مهین؛ باقری، سپیده، «بررسی ترجمه فیض‌الاسلام از نهج‌البلاغه بر اساس الگوی نظری وینی و داربلنه، مطالعه موردی خطبه اشباح و قاصعه»، سراج منیر، 45، 53-26، (1401ش).
10- حری، ابوالفضل، «ارزیابی کیفیت ترجمه تصاویر بلاغی نور و تاریکی در قرآن در پرتو الگوی جولیان هاوس (نمونه پژوهشی: آیات 3540 سوره نور)»، مطالعات ترجمه قرآن و حدیث، 9(18)،310-277،(1401ش).
11- خان‌جان، علیرضا، «الگوی ارزیابی کیفیت ترجمه جولیان هاوس از گذشته تا به امروز»، دستاوردهای مطالعات ترجمه (فصلنامه مترجم)، 24(57)،104-81، (1394ش).
12- خزاعی‌فر، علی، «نظریه ترجمه دیروز و امروز»، نامه فرهنگستان، 7(4) [پیاپی 28]، 26-2، (1384ش).
13- خویی، حبیب‌الله بن محمد، منهاج البراعة فی شرح نهج‌البلاغة، تحقیق: حسن حسن‌زاده آملی؛ علی عاشور، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، (1424ق).
14- زبیدی، مرتضی، تاج العروس من جواهر القاموس، تحقیق: علی شیری، بیروت، دار الفکر، (1414ق).
15- ستاری، الهه؛ مجیدی، حسن، «نقد و بررسی خطبه قاصعه نهج‌البلاغه در پرتو نظریه منطق گفت‌وگویی باختین»، پژوهش‌های نهج‌البلاغه، 8 (29)، 131-117، (1399ش).
16- سعیداوی، علی؛ طالبی قره‌قشقایی، جمال، «بررسی معادل‌گزینی در ترجمه شهیدی از خطبه قاصعه بر اساس نقد متن‌محور»، پژوهش‌های نهج‌البلاغه، 75، 146-131، (1401ش).
17- سلیمی، زهرا؛ انصاری، نرگس، «بررسی کیفیت ترجمه نهج‌البلاغه مبتنی بر الگوی نقش‌گرای هاوس (مطالعه موردی ترجمه علامه جعفری و شهیدی از خطبه اشباح)»، پژوهش‌های ترجمه در زبان و ادبیات عربی، 10(23)، 236-209، (1399ش).
18- سیدجلالی بدری، سادات؛ مدرس خیابانی، شهرام؛ کریمی بهبهانی، سیدمحمد، «تحلیل کیفیت ترجمه ادبی با رویکرد نقش‌گرای ارزیابی ترجمه: مطالعه موردی ترجمه‌های فارسی رمان فرنی و زویی اثر جی.دی. سلینجر»، جستارهای زبانی، 8 (7)، 182-15، (1396ش).
19- شریف رضی، محمد بن حسین، نهج‌البلاغه، ترجمه: سید جعفر شهیدی، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، (1378ش).
20- صالح، صبحی (مصحح)، نهج‌البلاغه (متن عربی)، قم، مرکز البحوث الاسلامیه، (1374ش).
21- غربی، زهرا، بررسی تأثیر زمان و جنسیت در داستان‌نویسی از دیدگاه فرانقش اندیشگانی هلیدی با تکیه بر رمان‌های سووشون، جای خالی سلوچ، پرنده من و استخوان خوک و دست‌های جذامی، رساله دکتری، دانشگاه اراک، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، گروه زبان و ادبیات فارسی، (1397ش).
22- فیروزآبادی، محمد بن یعقوب، القاموس المحیط، بیروت، دار الکتب العلمیة، (1415ق).
23- قاسمی اصل، زینب؛ نیازی، شهریار، الگوهای ارزیابی ترجمه (با تکیه بر زبان عربی)، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، (1397ش).
24- کاشفی، صدیقه؛ فتاحی‌زاده، فتیحه، «بررسی جلوه‌های بلاغت در خطبه قاصعه امام علی (ع)»، حدیث و اندیشه، 32، 176-155، (1400ش).
25- کمیلی تخته‌جان، غلامحسین، شرح خطبه قاصعه، پایان‌نامه، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، (1384ش).
26- متقی‌زاده، عیسی؛ نقی‌زاده، سیدعلا، «تأثیر مسائل ایدئولوژیک در کیفیت ترجمه اخبار عربی (بررسی موردی ترجمه خبر شبکه الجزیره در خبرگزاری فارس براساس الگوی جولیان هاوس)»، جستارهای زبانی، 8(4) [پیاپی 39]، 173149، (1396ش).
27- مسبوق، سیدمهدی؛ فتحی مظفری، رسول؛ محمدزاده، جواد، «تحلیل سبک‌شناختی خطبه قاصعه»، مطالعات ادبی متون اسلامی، 11، 40-9، (1395ش).
28- مشایخی، حمیدرضا؛ زارع اطاق‌سرایی، سعیده، «تحلیل بافت متنی و بافت موقعیتی سطح دلالی خطبه قاصعه»، مطالعات ادبی متون اسلامی، 26، 30-9، (1399ش).
29- ملاابراهیمی، عزت؛ رضائی، زهرا، «روش‌شناسی ترجمه مقولات فرهنگی در خطبه قاصعه، مقایسه ترجمه‌های آیتی و شهیدی با تکیه بر چهارچوب نظری نیومارک»، ادب عربی، 15(3)، 79-57، (1402ش).
30- منتظری، حسنعلی، تحلیل خطبه‌های نهج‌البلاغه، قم، انتشارات نور حکمت، (بی‌تا).
31- هاوس، جولیان، ارزیابی کیفیت ترجمه: الگوی بازبینی‌شده، ترجمه: فاطمه فاتحی‌راد، زهره آتش‌دوست، البرز، نشر برانوش، (1401ش).
32- هاوس، جولیان؛ امامی، محمد، «سنجش کیفیت ترجمه: توصیف زبان‌شناختی در برابر ارزش‌گذاری اجتماعی»، مهراوه، 2(5،6،7)، (بی‌تا).
33- Halliday, M. A. K., An Introduction to Functional Grammar (2nd ed.), London, Edward Arnold, (1994).
34- Halliday, M. A. K., Explorations in the Functions of Language, London, Edward Arnold, (1973).
35- Halliday, M. A. K., Language as Social Semiotic: The Social Interpretation of Language and Meaning, London, Edward Arnold, (1978).
36- Halliday, M. A. K.; Hasan, R., Language, Context, and Text: Aspects of a Social-Semiotic Perspective, Oxford, Oxford University Press, (1989).
37- Halliday, M. A. K.; Matthiessen, C. M. I. M., An Introduction to Functional Grammar (3rd ed.), London, Continuum, (2004).
38- House, J., A Model for Translation Quality Assessment, Tübingen, Gunter Narr, (1977).
39- House, J., «Translation quality assessment: Linguistic description versus social evaluation», Meta, 46(2), 243–257, (2001).
40- House, J., Translation, Oxford, Oxford University Press, (2009).
41- House, J., Translation Quality Assessment: A Model Revisited, Tübingen, Gunter Narr Verlag, (1997).
42- House, J., Translation Quality Assessment: Past and Present, Abingdon, Routledge, (2015).
43- Leech, G. N., Principles of Pragmatics, London, Longman, (1983).
44- Manfredi, M., Translating Text and Context: Translation Studies and Systemic Functional Linguistics, Bologna, University of Bologna Press, (2008).
45- Nazir, N.; Khan, S. A.; Ahmad, S., «Qur’an Translation and the Semantic Diversity: Assessment of Urdu Quran Translations (Application of Julian House Model of Quality Assessment)», Al-Idah, 40(1), 1–22, (2022).
46- Reid, T. B., «Linguistics, structuralism, and philology», Archivum Linguisticum, 8(1), 28–37, (1956).