جستارهای ثقلین

جستارهای ثقلین

ارزیابی تطبیقی کیفیت ترجمه خطبه قاصعه مبتنی بر الگوی نقش‌گرای جولیان هاوس (مطالعه موردی: ترجمه میرحبیب‌الله خویی و شهیدی)

نوع مقاله : مقالات علمی پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی کارشناسی ارشد الهیات، دانشگاه شهید باهنر
2 استادیار گروه الهیات، دانشگاه شهید باهنر
10.48311/QHTS/qhts.2026.84842.0
چکیده
ترجمه متون دینیِ خطابی، به‌ویژه نهج‌البلاغه، به سبب تراکم معنا و بلاغت بالا، صرفاً با تطابق واژگانی سنجیده نمی‌شود؛ بلکه نیازمند ارزیابیِ نقش‌ها و کارکردهای گفتمانی متن است. خطبه قاصعه، طولانی‌ترین و یکی از پیچیده‌ترین خطبه‌های نهج‌البلاغه، نمونه‌ای شاخص برای بررسی میزان موفقیت مترجمان در بازآفرینی این کارکردها است. این پژوهش، با بهره‌گیری از روش توصیفی-تحلیلی و بر پایه الگوی نقش‌گرای جولیان هاوس (نسخه ۲۰۱۵)،در صدد پاسخ به این پرسش است که دو ترجمه فارسیِ خویی و شهیدی از خطبه قاصعه، تا چه اندازه هم‌ارزی کارکردی متن مبدأ را در سه سطح اندیشگانی، بینافردی و متنی حفظ کرده‌اند؟ داده‌ها شامل پنج فرازِ شاخص از خطبه قاصعه است که به‌صورت هدفمند انتخاب و در سطح جمله‌واره معنایی تحلیل شده‌اند. در این چارچوب، سیاق (حوزه، لحن و وجه) و نوع ترجمه (آشکار/ پنهان) بررسی و میزان انطباق آن‌ها با مشخصه‌های متن مبدأ سنجیده شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد، هر دو ترجمه در انتقال هسته معنایی موفق‌اند، اما از حیث حفظ مشخصه سیاقی، تفاوت معناداری دارند. ترجمه خویی با حفظ لحن تحذیری و فیلتر فرهنگی خاموش، ترجمه‌ای آشکار و هماهنگ با الزامات زبان مبدأ، ارائه شده است. در مقابل، ترجمه شهیدی با تلطیف واژگانی، تقطیع نحوی و درونی‌سازی کنش‌ها به‌صورت الگومند در پنج قطعه، خطاهای پنهانی تولید کرده که گونه متن را از خطبه تحذیری به نثر ادبی موزون، سوق داده و کارکرد بینافردی را تضعیف کرده است. بر این اساس، ترجمه خویی، آشکار و ترجمه شهیدی، ترجمه آشکارِ دارای عناصر پنهان، ارزیابی می‌شود.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


*قرآن کریم
1- ابراهیم‌زاده، سید رحمت، بررسی زبان‌شناختی خطبه قاصعه نهج‌البلاغه، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه مازندران، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، (1389ش).
2- ابن ابی‌الحدید، عبد الحمید بن هبة‌الله، شرح نهج‌البلاغه، قم، مکتبة آیة‌الله العظمی المرعشی النجفی، (1421ق).
3- ابن فارس، احمد بن فارس، معجم مقاییس اللغة، تحقیق: عبدالسلام محمد هارون، قم، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، (1404ق).
4- ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار الفکر، (بی‌تا).
5- بحرانی، کمال‌الدین میثم، شرح نهج‌البلاغه، تهران، بنیاد نهج‌البلاغه، (1404ق).
6- بخشش، مقصود؛ اسماعیلی طاهری، احسان؛ میراحمدی، سیدرضا؛ کشاورز، حبیب، «ارزیابی ترجمه استاد موسوی گرمارودی از خطبه قاصعه نهج‌البلاغه بر اساس نظریه وینی و داربلنه»، پژوهش‌های نهج‌البلاغه، 68، 28-9،(1400ش).
7- بیرانوند، رضوان؛ نظری، علی؛ قاسمی موسوی، سیداسماعیل، «ارزیابی کیفیت ترجمه فارسی رمان فردقان اثر یوسف زیدان براساس الگوی ارزیابی کیفیت ترجمه جولیان هاوس»، پژوهش ترجمه در زبان و ادبیات عربی، 13(29)،284-255،(1402ش).
8- جعفری، سید محمدمهدی، پرتوی از نهج‌البلاغه (با نقل منابع و تطبیق با روایات مآخذ دیگر)، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، (1380ش).
9- حاجی‌زاده، مهین؛ باقری، سپیده، «بررسی ترجمه فیض‌الاسلام از نهج‌البلاغه بر اساس الگوی نظری وینی و داربلنه، مطالعه موردی خطبه اشباح و قاصعه»، سراج منیر، 45، 53-26، (1401ش).
10- حری، ابوالفضل، «ارزیابی کیفیت ترجمه تصاویر بلاغی نور و تاریکی در قرآن در پرتو الگوی جولیان هاوس (نمونه پژوهشی: آیات 3540 سوره نور)»، مطالعات ترجمه قرآن و حدیث، 9(18)،310-277،(1401ش).
11- خان‌جان، علیرضا، «الگوی ارزیابی کیفیت ترجمه جولیان هاوس از گذشته تا به امروز»، دستاوردهای مطالعات ترجمه (فصلنامه مترجم)، 24(57)،104-81، (1394ش).
12- خزاعی‌فر، علی، «نظریه ترجمه دیروز و امروز»، نامه فرهنگستان، 7(4) [پیاپی 28]، 26-2، (1384ش).
13- خویی، حبیب‌الله بن محمد، منهاج البراعة فی شرح نهج‌البلاغة، تحقیق: حسن حسن‌زاده آملی؛ علی عاشور، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، (1424ق).
14- زبیدی، مرتضی، تاج العروس من جواهر القاموس، تحقیق: علی شیری، بیروت، دار الفکر، (1414ق).
15- ستاری، الهه؛ مجیدی، حسن، «نقد و بررسی خطبه قاصعه نهج‌البلاغه در پرتو نظریه منطق گفت‌وگویی باختین»، پژوهش‌های نهج‌البلاغه، 8 (29)، 131-117، (1399ش).
16- سعیداوی، علی؛ طالبی قره‌قشقایی، جمال، «بررسی معادل‌گزینی در ترجمه شهیدی از خطبه قاصعه بر اساس نقد متن‌محور»، پژوهش‌های نهج‌البلاغه، 75، 146-131، (1401ش).
17- سلیمی، زهرا؛ انصاری، نرگس، «بررسی کیفیت ترجمه نهج‌البلاغه مبتنی بر الگوی نقش‌گرای هاوس (مطالعه موردی ترجمه علامه جعفری و شهیدی از خطبه اشباح)»، پژوهش‌های ترجمه در زبان و ادبیات عربی، 10(23)، 236-209، (1399ش).
18- سیدجلالی بدری، سادات؛ مدرس خیابانی، شهرام؛ کریمی بهبهانی، سیدمحمد، «تحلیل کیفیت ترجمه ادبی با رویکرد نقش‌گرای ارزیابی ترجمه: مطالعه موردی ترجمه‌های فارسی رمان فرنی و زویی اثر جی.دی. سلینجر»، جستارهای زبانی، 8 (7)، 182-15، (1396ش).
19- شریف رضی، محمد بن حسین، نهج‌البلاغه، ترجمه: سید جعفر شهیدی، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، (1378ش).
20- صالح، صبحی (مصحح)، نهج‌البلاغه (متن عربی)، قم، مرکز البحوث الاسلامیه، (1374ش).
21- غربی، زهرا، بررسی تأثیر زمان و جنسیت در داستان‌نویسی از دیدگاه فرانقش اندیشگانی هلیدی با تکیه بر رمان‌های سووشون، جای خالی سلوچ، پرنده من و استخوان خوک و دست‌های جذامی، رساله دکتری، دانشگاه اراک، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، گروه زبان و ادبیات فارسی، (1397ش).
22- فیروزآبادی، محمد بن یعقوب، القاموس المحیط، بیروت، دار الکتب العلمیة، (1415ق).
23- قاسمی اصل، زینب؛ نیازی، شهریار، الگوهای ارزیابی ترجمه (با تکیه بر زبان عربی)، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، (1397ش).
24- کاشفی، صدیقه؛ فتاحی‌زاده، فتیحه، «بررسی جلوه‌های بلاغت در خطبه قاصعه امام علی (ع)»، حدیث و اندیشه، 32، 176-155، (1400ش).
25- کمیلی تخته‌جان، غلامحسین، شرح خطبه قاصعه، پایان‌نامه، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، (1384ش).
26- متقی‌زاده، عیسی؛ نقی‌زاده، سیدعلا، «تأثیر مسائل ایدئولوژیک در کیفیت ترجمه اخبار عربی (بررسی موردی ترجمه خبر شبکه الجزیره در خبرگزاری فارس براساس الگوی جولیان هاوس)»، جستارهای زبانی، 8(4) [پیاپی 39]، 173149، (1396ش).
27- مسبوق، سیدمهدی؛ فتحی مظفری، رسول؛ محمدزاده، جواد، «تحلیل سبک‌شناختی خطبه قاصعه»، مطالعات ادبی متون اسلامی، 11، 40-9، (1395ش).
28- مشایخی، حمیدرضا؛ زارع اطاق‌سرایی، سعیده، «تحلیل بافت متنی و بافت موقعیتی سطح دلالی خطبه قاصعه»، مطالعات ادبی متون اسلامی، 26، 30-9، (1399ش).
29- ملاابراهیمی، عزت؛ رضائی، زهرا، «روش‌شناسی ترجمه مقولات فرهنگی در خطبه قاصعه، مقایسه ترجمه‌های آیتی و شهیدی با تکیه بر چهارچوب نظری نیومارک»، ادب عربی، 15(3)، 79-57، (1402ش).
30- منتظری، حسنعلی، تحلیل خطبه‌های نهج‌البلاغه، قم، انتشارات نور حکمت، (بی‌تا).
31- هاوس، جولیان، ارزیابی کیفیت ترجمه: الگوی بازبینی‌شده، ترجمه: فاطمه فاتحی‌راد، زهره آتش‌دوست، البرز، نشر برانوش، (1401ش).
32- هاوس، جولیان؛ امامی، محمد، «سنجش کیفیت ترجمه: توصیف زبان‌شناختی در برابر ارزش‌گذاری اجتماعی»، مهراوه، 2(5،6،7)، (بی‌تا).
33- Halliday, M. A. K., An Introduction to Functional Grammar (2nd ed.), London, Edward Arnold, (1994).
34- Halliday, M. A. K., Explorations in the Functions of Language, London, Edward Arnold, (1973).
35- Halliday, M. A. K., Language as Social Semiotic: The Social Interpretation of Language and Meaning, London, Edward Arnold, (1978).
36- Halliday, M. A. K.; Hasan, R., Language, Context, and Text: Aspects of a Social-Semiotic Perspective, Oxford, Oxford University Press, (1989).
37- Halliday, M. A. K.; Matthiessen, C. M. I. M., An Introduction to Functional Grammar (3rd ed.), London, Continuum, (2004).
38- House, J., A Model for Translation Quality Assessment, Tübingen, Gunter Narr, (1977).
39- House, J., «Translation quality assessment: Linguistic description versus social evaluation», Meta, 46(2), 243–257, (2001).
40- House, J., Translation, Oxford, Oxford University Press, (2009).
41- House, J., Translation Quality Assessment: A Model Revisited, Tübingen, Gunter Narr Verlag, (1997).
42- House, J., Translation Quality Assessment: Past and Present, Abingdon, Routledge, (2015).
43- Leech, G. N., Principles of Pragmatics, London, Longman, (1983).
44- Manfredi, M., Translating Text and Context: Translation Studies and Systemic Functional Linguistics, Bologna, University of Bologna Press, (2008).
45- Nazir, N.; Khan, S. A.; Ahmad, S., «Qur’an Translation and the Semantic Diversity: Assessment of Urdu Quran Translations (Application of Julian House Model of Quality Assessment)», Al-Idah, 40(1), 1–22, (2022).
46- Reid, T. B., «Linguistics, structuralism, and philology», Archivum Linguisticum, 8(1), 28–37, (1956).