جستارهای ثقلین

جستارهای ثقلین

تحلیل داستان حضرت مریم (س) در قرآن کریم از دیدگاه روایی سیمپسون

نوع مقاله : مقالات علمی پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه زبان شناسی، دانشگاه تربیت مدرس
2 دانش‌آموخته دکتری زبان شناسی، دانشگاه فردوسی
10.48311/QHTS/qhts.2026.84818.0
چکیده
«دیدگاه روایی» سیمپسون از شیوه‌های تحلیل ساختاری داستان‌های قرآنی است. این دیدگاه به معنای میزان دخالت راوی، در عمل روایت کردن است و بر اساس سه معیار مکانی، زمانی و روان‌شناختی آن را مورد ارزیابی قرار می‌دهد. اهمیت این دیدگاه از آن جهت است که زوایای مختلف روایی، نکته‌های پنهان تأویل و تحلیل متن را آشکار ساخته و درک مفاهیم را آسان‌تر می‌نماید. یکی از داستان‌های قرآنی که در این خصوص می‌تواند حائز اهمیت باشد، داستان حضرت مریم (س) است. از این‌رو، پژوهش حاضر به منظور کشف زوایای پنهان داستان حضرت مریم (س)، با بکارگیری روش توصیفی- تحلیلی، به تحلیل روایت‌شناختی این داستان قرآنی پرداخته است. از جمله نتایج پژوهش این است که راوی، احاطه کامل بر عناصر زمان، مکان و چینش عناصر متنِ داستان دارد. بازگویی اخبار گذشته که کسی از آن‌ها اطلاع ندارد و بیان رویدادهایی که در زمان آینده اتفاق می‌افتد، تنها راوی از آن‌ها آگاهی دارد. همچنین این داستان، زندگی یک زنِ نمونه را در قرآن بیان می‌کند که ویژگی‌های بندگی در برابر خداوند، ایمان به غیب، پرهیزکاری، انفاق و بخشش به نیازمندان، راستی و درستی در گفتار و کردار وی آشکار است و از او یک شخصیت مثبت و قهرمان داستان به جهانیان معرفی می‌کند. در این داستان،­ حوادث در کانون توجه قرارگرفته و عناصرِ زمان و مکانِ رویداد، از اهمیت بیشتری برخوردار است. این حوادث و آزمون‌ها، مختص اولیاء الهی نیست، بلکه در زمان‌ها و مکان‌های مختلف برای تک تک انسان‌ها رُخ خواهد داد و عکس‌العمل هر فرد در مقابل آن‌ها ارزیابی خواهد شد و از آن‌ها قهرمان یا ضدِ قهرمان خواهد ساخت.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


*قرآن کریم
1- ترکمانی، حسینعلی؛ شکوری، مجتبی؛ مهیمنی، مازیار، «تحلیل روایت­شناختی سوره نوح (ع) برمبنای نظریه رولان بارت و ژرار ژنت»،  پژوهش‌های ادبی- قرآنی، ش 3، ص 91 116، (1396ش).
2- حبیبی، علی­اصغر؛ خلیفه، ابراهیم، «واکاوی مؤلفه­های روایی داستان قرآن کریم»، پژوهش­های میان­رشته­ای قرآن کریم، س 2، ش 5، صص49-37، (1390ش).
3- حرّی، ابوالفضل، «رویکرد روایت­شناختی به قصص قرآنی»، نقد ادبی، س 1، ش2، صص122-83، (1387ش).
4- -----------، «مؤلفه­های زمان و مکان روایی در قصص قرآنی» ادب­پژوهی، ش7 و 8 (بهار و تابستان)، صص 141-125، (1388ش).
5- حسینی، سید ابوالقاسم، مبانی هنری قصه­های قرآن، تهران: مرکز پژوهش­های اسلامی صداوسیما، (1377ش).
6- حسینی، محمد، ریخت­شناسی قصه­های قرآن (بازخوانش دوازده قصه قرآنی)، چاپ اول، تهران: انتشارات ققنوس، (1382ش).
7- حسینی، اعظم‌سادات؛ مطیع، مهدی؛ و لطفی، مهدی، «تحلیل روایت‌شناختی داستان حضرت مریم (س) در قرآن کریم»، تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهراء (س)، س 15، ش 3 (پیاپی 39)، صص 1-34، (1397ش).
8- خادمی، نرگس، «الگوی "دیدگاه روایی" سیمپسون در یک نگاه»، نقد ادبی، س5، ش 17، صص36-7، (1391ش).
9- ریمون-کنان، شلومیت. روایت داستانی: بوطیقای معاصر. ترجمه ابوالفضل حُرّی. تهران: انتشارات نیلوفر، ویراست دوم، (1401ش).
10- زیارتی، فاطمه‌سادات؛ جیگاره، مینا؛ و صلاحی‌مقدم، سهیلا، «بررسی زاویه دید در داستان حضرت مریم (س) بر اساس الگوی وجهی-روایی پاول سیمپسون»، دو فصلنامه کتاب قیم، ش 22، س 10، صص 67-89، (1399ش).
11- سلطانی، فاطمه، «تحلیل داستان‌های قرآنی براساس نظریه کنشی گریماس»، پژوهش‌های ادبی ـ قرآنی، س 6،  ش 2، صص 35-54، (1397ش).
12- سهیلی، محمد. تحلیل ساختاری روایت در قرآن. رساله دکتری مدرسی معارف اسلامی بر مبنای نظری اسلام، مشهد، دانشگاه فردوسی، (1391ش).
13- کوهکن، سپیده. رده‌شناسی وجه‌نمایی در زبانهای ایرانیِ غربیِ نو. رساله دکتری در رشته زبان‌شناسی، تهران: دانشگاه تربیت مدرس، (1398ش).
14- محمدی، یاسین؛ شاهمرادی فریدونی، محمدمهدی؛ حلیمی جلودار، حبیب­الله، «تحلیل روایت شناختی سوره قصص بر مبنای نظریه رولان بارت»، پژوهش­های ادبی­قرآنی، س 11، ش 2 (42)، صص 79-66، (1403ش).
15- مولایی­فرد، ولی­الله؛ کریمی­نیا، محمّدمهدی؛ انصاری مقدم، مجتبی، «تحلیل ابعاد داستانهای قرآن براساس اسلوب روایت»، پژوهش و مطالعات علوم اسلامی، س 4، ش 33، (1401ش).
16- مهدوی­نژاد، محمدجواد و نوریان، یحیی، «قصه، الگوی روایت تاریخی از منظر قرآن کریم: بازخوانی سوره یوسف به عنوان بهترین روش تاریخ­گویی»، پژوهش­های میان­رشته­ای قرآن کریم، س2، ش 4، صص16-7، (1390ش).