جستارهای ثقلین

جستارهای ثقلین

ارزیابی برگردان التفات از خطاب به غیبت و غیبت به خطاب در ترجمه های فارسی معاصر قرآن کریم

نوع مقاله : مقالات علمی پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه تربیت مدرس
2 دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه تربیت مدرس
10.48311/QHTS/qhts.2026.84836.0
چکیده
صنعت التفات، به معنای تغییر سیاق کلام از غیبت، خطاب و تکلم به دیگری است که با درک آن، می‌توان به فهم عمیقی از اعجاز بلاغی قرآن و درک صحیحی از آیات الهی رسید. اگرچه در تقسیم انواع التفات میان متقدمان و معاصران اهل بلاغت، تفاوت‌هایی وجود دارد، اما برای آنکه مخاطب ترجمه قرآن نیز بتواند از فواید این صنعت ادبی بهره گیرد، لازم است مترجم، انواع التفات را که در ترجمه قابلیت انتقال دارد، به زبان مقصد منتقل کند. تحقیق حاضر، درصدد است با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی، دو نوع از انواع صنعت التفات (تغییر سیاق از خطاب به غیبت و تغییر سیاق از غیبت به خطاب) را در قرآن کریم مورد واکاوی قرار دهد. سپس با بهره‌گیری از آراء مفسران در نمونه‌های مورد بحث، به نقد ترجمه‌های فارسی معاصر از جمله ترجمه الهی قمشه‌ای، معزی، مصباح‌زاده، آیتی، کاویانپور، فولادوند، مکارم، مشکینی، رضایی و صفوی بپردازد. نتایج حاکی از آن است که رویکرد تحت‌اللفظی در ترجمه التفات، هرچند رایج‌ترین شیوه است، اما معمولاً به دلیل ایجاد ابهام، در انتقال اهداف بلاغی آن، ناموفق عمل می‌کند. در مقابل، رویکرد وفادار که با افزودن عناصر شفاف‌ساز، معنا و هدف بلاغی را به خواننده منتقل می‌سازد، به عنوان کارآمدترین شیوه شناخته شد. در این میان، در برگردان التفات از خطاب به غیبت، ترجمه الهی قمشه‌ای، بهترین ترجمه و در برگردان التفات از غیبت به خطاب، ترجمه الهی قمشه‌ای و صفوی بهترین ترجمه‌ها ارزیابی شدند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


*قرآن کریم
1- آل غازی، عبد القادر، بیان المعانی؛ ط1، دمشق: مطبعه الترقی، (1382ق).
2- آلوسی، محمود بن عبدالله، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی؛ به تحقیق علی عبدالباری عطیه، ط1، بیروت: دار الکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون، (1415ق).
3- آیتی، عبدالمحمد، ترجمه قرآن کریم؛ چ4، تهران: صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، انتشارات سروش، (1374ش).
4- ابن ابی الاصبع، عبدالعظیم بن عبدالواحد، تحریر التحبیر فی صناعة الشعر و النثر و بیان إعجاز القرآن؛ به تحقیق حنفی محمد شرف، جمهوریة العربیة المتحده: المجلس الأعلی للشئون الاسلامیة- لجنة إحیاء التراث الإسلامی، (بی‌تا).
5- ابن جوهری المصری، طنطاوی، الجواهر فی تفسیر القرآن؛ ط 1، بیروت: دار الکتب العلمیه، (1425ق).
6- ابن عاشور، محمد طاهر، تفسیر التحریر و التنویر المعروف بتفسیر ابن عاشور؛ ط1، بیروت: موسسه التاریخ العربی، (1420ق).
7- ابن معتز، عبدالله، البدیع فی البدیع؛ ط1، بیروت: دارالجیل، (1410ق).
8- ابن منظور، محمد بن کرم، لسان العرب؛ ط3، بیروت: دار صادر، (1414ق).
9- ابن منقذ، أسامة، البدیع فی نقد الشعر؛ به تحقیق أحمد أحمد بدوی و حامد عبد المجید، به ارجاع إبراهیم مصطفی، الجمهوریة العربیة المتحدة: وزارة الثقافة، (1380ق).
10- ابوحیان، محمدبن یوسف، البحر المحیط فی التفسیر؛ ط1، به تحقیق صدقی محمد جمیل، بیروت: دارالفکر، (1420ق).
11- ابوالسعود، محمد بن محمد، تفسیر ابی السعود (ارشاد العقل السلیم الی مزایا القرآن الکریم)؛ ط1، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، (1983م).
12- الهی قمشه‌ای، مهدی، ترجمه قرآن کریم؛ چ2، قم: انتشارات فاطمۀ الزهراء، (1380ش).
13- بیضاوی، عبدالله بن عمر، انوار التنزیل و اسرار التأویل (تفسیر البیضاوی)؛ ط1، بیروت: دار إحیاء تراث العربی، (1418ق).
14- پانی‌پتی، ثناء الله، التفسیر المظهری؛ ط1، کویته: مکتبه رشدیه، (1412ق).
15- تفتازانی، مسعود بن عمر، مختصر المعانی؛ ط3، قم: دارالفکر، (1376ش).
16- ثعالبی، عبدالملک بن محمد، فقه اللغة و سر العربیة؛ به تحقیق عبد الرازق المهدی، ط1، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، (1422ق).
17- جواهری، سید محمد حسن، روش‌شناسی ترجمه قرآن کریم، چ6، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، (1398ش).
18- حقی برسوی، اسماعیل بن مصطفی،  تفسیر روح البیان؛ ط1، بیروت: دار الفکر، (بی‌تا).
19- دره، محمدعلی طه، تفسیر القرآن الکریم و اعرابه و بیانه؛ ط1، بیروت: دار ابن کثیر، (1430ق).
20- درویش، محی الدین، اعراب القرآن الکریم و بیانه؛ ط4، حمص: الارشاد، (1415ق).
21- رضایی اصفهانی، محمد علی، ترجمه قرآن کریم؛ چ1، قم: مؤسسه تحقیقاتی فرهنگی دار الذکر، (1383ش).
22- زرکشی، محمد بن بهادر، البرهان فی علوم القرآن؛ به تحقیق جمال حمدی ذهبی، ابراهیم عبدالله کردی، یوسف عبدالرحمن مرعشلی، ط1، بیروت: دار المعرفه، (1410ق).
23- زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فى وجوه التأویل‏؛ به تصحیح مصطفی حسین احمد، ط3، بیروت: دارالکتب العربی، (1407ق).
24- سیواسی، احمد بن محمود، عیون التفاسیر؛ به تحقیق بهاءالدین دارتما، ط1، بیروت: دار صادر، (1427ق).
25- سیوطی، عبد الرحمن بن ابی بکر، الإتقان فی علوم القرآن؛ به تحقیق فواز احمد زمرلی، ط2، بیروت: دار الکتب العربی، (1421ق).
26- شوکانی، محمد، فتح القدیر؛ ط1، دمشق: دار ابن کثیر، (1414ق).
27- شیخ بهایی، محمد بن حسین، العروة الوثقی فی تفسیر سورة الحمد و الرحلة؛ به تصحیح اسعد طیب، ط3، قم: بوستان کتاب، (1430ق).
28- صابونی، محمد علی، صفوة التفاسیر؛ ط1، بیروت: دارالفکر، (1421ق).
29- صافی، محمود، الجدول فی اعراب القرآن و صرفه و بیانه مع فواید نحویة هامة؛ ط4، دمشق: دارالرشید، (1418ق).
30- صدیق حسن خان، محمد صدیق، فتح البیان فی مقاصد القرآن؛ ط1، بیروت: دار الکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون، (1420ق).
31- صفوی، محمدرضا، ترجمه قرآن بر اساس المیزان؛ چ1، قم: دفتر نشر معارف، (1388ش).
32- ضیاءالدین ابن اثیر، نصر الله بن محمد، المثل السائر فی ادب الکاتب و الشاعر؛ به تحقیق أحمد الحوفی، بدوی طبانة، قاهره: دار نهضة مصر للطباعة و النشر و التوزیع، الفجالة، (بی‌تا).
33- طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن؛ ط 2، بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، (1390ق).
34- طبرسی، فضل بن حسن، تفسیر جوامع الجامع؛ به تصحیح ابوالقاسم گرجی، ط1، قم: حوزه علمیه قم، مرکز مدیریت، (1412ق).
35- طبل، حسن، اسلوب الإلتفات فی البلاغة القرآنیة؛ قاهره: دار الفکر العربی، (1418ق).
36- طریحى، فخر الدین بن محمد، مجمع البحرین؛ به تحقیق حسینى اشکورى احمد، ط3، تهران: مرتضوی، (1375ش).
37- طنطاوی، محمد سید، التفسیر الوسیط للقرآن الکریم؛ ط1، قاهره: نهضه مصر، (1997م).
38- عسکری، حسن بن عبدالله، الصناعتین، الکتابة و الشعر؛ به تحقیق علی محمد بجاوی و محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت: مکتبة العصریة، (بی‌تا).
39- علوی، یحیی بن حمزة، الطراز لأسرار البلاغة و علوم حقائق الإعجاز؛ ط1، بیروت: المکتبة العنصریة، (1423ق).
40- فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)؛ ط3، بیروت: دار احیاء التراث العربی، (1420ق).
41- -----------------، نهایة الایجاز فی درایة الاعجاز؛ ط1، بیروت: دار صادر، (1424ق).
42- فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین؛ ط2، قم: نشر هجرت، (1409ق).
43- فولادوند، محمدمهدی، ترجمه قرآن کریم؛ به تحقیق هیئت علمی دار القرآن الکریم، چ3، تهران: دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی، (1418ق).
44- فیروز آبادى، محمد بن یعقوب، القاموس المحیط؛ ط1، بیروت: دارالکتب العلمیة، (1415ق).
45- قاسمی، جمال‌الدین، تفسیر القاسمی المسمی محاسن التأویل؛ ط1، بیروت: دار الکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون، (1418ق).
46- قزوینی، جلال الدین، الإیضاح فی علوم البلاغة؛ به تحقیق محمد عبد المنعم خفاجی، ط3، بیروت: دار الجیل، (بی‌تا).
47- کاشانی، فتح الله بن شکر الله، زبدة التفاسیر؛ به تحقیق بنیاد معارف اسلامی، ط1، قم: موسسه المعارف الاسلامیه، (1423ق).
48- کاویانپور، احمد، ترجمه قرآن کریم، چ3، تهران: اقبال، (1372ش).
49- مرتضی زبیدی، محمد بن محمد، تاج العروس من جواهر القاموس؛ به تحقیق علی شیری، ط1، بیروت: دار الفکر، (1414ق).
50- مشکینی، علی، ترجمه قرآن کریم؛ چ2، قم: نشر الهادی، (1381ش).
51- مصباح‌زاده، عباس، ترجمه قرآن کریم؛ چ1، تهران: بدرقه جاویدان، (1380ش).
52- معزی، محمدکاظم، ترجمه قرآن کریم؛ چ1، قم: اسوه، (1372ش).
53- مکارم شیرازی، ناصر، ترجمه قرآن کریم؛ چ2، قم: دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی، (1373ش).