جستارهای ثقلین

جستارهای ثقلین

تحلیل انتقادی گفتمان ستایش و نکوهش در نهج‌البلاغه بر پایه الگوی نورمن فرکلاف

نوع مقاله : مقالات علمی پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیارزبان و ادبیات عربی دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم
2 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه قم
10.48311/QHTS/qhts.2026.84854.0
چکیده
نهج­البلاغه در کنار آموزه­های توحیدی و اخلاقی، ساختاری منسجم از مدح و ذم را برای هدایت فردی و اصلاح اجتماعی ارائه می­کند. مجموعه ستایش­ها و نکوهش­های ذکر شده در نهج­البلاغه به عنوان یک سازوکار گفتمانی است که برای شکل­دهی به الگوهای رفتاری، ترسیم نظام ارزشی جامعه و ارائه الگوهای هنجاری و ناهنجاری اجتماعی و فرهنگی به کار رفته است. این مقاله با روش توصیفی- تحلیلی به­دنبال این است که ستایش­ها و نکوهش­های نهج­البلاغه را از منظر الگوی تحلیل گفتمانی فرکلاف مورد بررسی و  واکاوی قرار دهد. نتایج حاصل از بررسی‌ها نشان داد که ستایش شدگان و نکوهش شدگان از منظر امام (ع) محدوده گسترده­ای از افراد، اعم از شخصیت­های سیاسی، اجتماعی، پدیده­های مادی و معنوی همچون اهل بیت (ع) و دنیا و آخرت و غیره را شامل می‌گردد. از این­رو در سطح توصیفی، ستایش­ها و نکوهش­های نهج‌البلاغه با بهره­گیری از واژگان ارزشی، ساخت­های نحوی متعادل، استعاره‌ها، تقابل‌های معنایی و ایجاز بلاغی به ترسیم شفاف فضایل و رذائل می‌پردازد. در سطح تفسیری، این گفتمان در پیوند با شرایط تاریخی و اجتماعی عصر امام علی (ع) تولید شده و از طریق هدایت مخاطب، به هنجارسازی ارزش‌ها و افشای انحرافات دینی و رفتاری می­انجامد. در سطح تبیینی نیز، مدح و ذم­های نهج‌البلاغه به عنوان ابزارهایی گفتمان­ساز، در نقد روابط قدرت، مقابله با ایدیولوژی­های مسلط و بازسازی نظم اجتماعی مبتنی بر عدالت و تقوا و آگاهی جمعی ایفای نقش می­کند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


*قرآن کریم
1- آقاجانی، حمید و طاهری، محمد، «بررسی اصل بلاغی وجاهت متکلم در نهج‌البلاغه». فصلنامه پژوهش‌نامه نهج‌البلاغه، دوره11، ش42، صص23-46  10. 22084/nahj. 2023. 28380. 2972، (1402ق).
2- آقاگل‌زاده، فردوس، تحلیل گفتمان انتقادی، تهران: انتشارات علمی فرهنگی، (1385ش).
3- ------------، تحلیل گفتمان انتقادی (تکوین تحلیل گفتمان در زبان‌شناسی)، چاپ سوم، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، (1394ش). 
4- آقاگل‌زاده، فردوس؛ غیاثیان، مریم سادات، «رویکردهای غالب در تحلیل گفتمان انتقادی»، مجله زبان و زبانشناسی، سال 3، شماره 1، 54-39 ، (1386ش).
5- ابن ابی الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ج ۱۱، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت: دارالکتب العربیه. (١٤٠٤ق)
6- بحرانی، ابن میثم ، شرح نهج‌البلاغه، قم: مجمع الفکر الاسلامی، (1420ق).
7- -----------، شرح نهج‌البلاغه، ترجمه محمدی مقدم، ج2، مشهد: بنیاد پژوهش­های اسلامی، (1375ش).
8- جعفری، محمدتقی، شرح نهج­البلاغه، تهران: مؤسسه نشر آثار علامه جعفری، (1388ش).
9- حکیمی، محمدرضا، الحیاة، ج۲، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، (1379ش).
10- خویی، حبیب­اله بن محمد، منهاج البراعه فی شرح نهج‌البلاغه، تهران: مکتبه الاسلامیه، (1400ق).
11- ذکایی، عبدالحسین؛ صیادی‌نژاد، روح‌الله؛  اقبالی، عباس، «تحلیل گفتمان نامه دهم نهج‌البلاغه براساس الگوی فرکلاف»، نشریه ادب عربی، سال 12، شماره 2، صص83-64.، (1399ش).
12- شریف رضی، نهج‌البلاغه، ترجمه محمد دشتی، قم: انتشارات دار العلم، (1385ش).
13- شفیعی کدکنی، محمدرضا، شاعرآیینه‌ها، چاپ چهارم، تهران: انتشارات آگاه، (1383ش).
14- صبوری، ناصر، تحلیل انتقادی گفتمان نهج‌البلاغه، مشهد: دانشگاه فردوسی، (۱۳۹۴ش).
15- عبده، شیخ محمد، شرح نهج‌البلاغه، ج ۲، بیروت: دارالمعارف الاسلامیة، (۲۰۰۰م).
16- -----------، شرح نهج‌البلاغه، تهران: انتشارات مصطفوی، (۱۳۶۴ش).
17- عدالتی‌نسب، علی، «تحلیل گفتمان رمان انقلاب در ادبیات معاصر با تکیه بر تحولات مصر»، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشکده الهیات دانشگاه شهیدچمران اهواز، (1395ش).
18- فرکلاف، نورمن، تحلیل انتقادی گفتمان، ترجمه فاطمه شایسته پیران و دیگران، چاپ اول، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها، (1379ش).
19- فلاح، ابراهیم و همکاران، «گفتمان‌کاوی انتقادی سوره شمس براساس الگوی فرکلاف»، دو فصلنامه علمی- پژوهشی، پژوهش‌نامه تفسیر و زبان قرآن، دوره7، ش1، صص 42-29. (1397ش).
20- محسنی، محمدجواد، «جستاری در نظریه و روش تحلیل گفتمان فرکلاف»، معرفت فرهنگی اجتماعی، سال 3، شماره 3، تابستان، صص 89-63، (1391ش).   
21- مرتاض، عبدالملک، فی تقنیات السرد، الکویت: عالم المعرفه، (1991م).
22- مکارم شیرازی، ناصر، شرح نهج‌البلاغه، بی­جا، انتشارات امام علی بن ابی طالب (ع)، (1397ش). 
23- مک دانل، دایان، مقدمه­ای بر نظریه­های گفتمان، ترجمه حسین علی نوذری، تهران: فرهنگ گفتمان، (1380ش).
24- میرحسینی، یحیی؛ حسینی، اکرم السادات، «نکوهش شامیان در نهج‌البلاغه؛ تحلیل تاریخی جواز یا منع آن»، فصلنامه پژوهش‌نامه نهج‌البلاغه، دوره11، ش43، صص129-151 https: //doi. org/10. 22084/nahj. 2024. 29158. 3045 ، (1402ق).
25- یارمحمدی، لطف‌الله، درآمدی به گفتمان‌شناسی، چاپ اول، تهران: هرمس، (1391ش).
26- fairclough. n. critical Discourse Analysis. longman (1980).
27- Foucault. m. the order of discourse in Ryoung. untying the text: Apost structuralist. Reader. routledge (1981)..
Fairclough,n. language and power. new York: longman inc(1989). -28
29- Nasr. S. H. the heart of islam: Induring values For humanity. New york, harper one (2002).
30- wheeler. B. m. Ali: the voice of humanity. Lon oneworld publications(2006).