جستارهای ثقلین

جستارهای ثقلین

معناشناسی «أنداد» در کانون گفتمانی توحید (خوانش شبکه معنایی و مرزبندیِ تقابلی)

نوع مقاله : مقالات علمی پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه گیلان
2 دانشجوی کارشناسی ارشد الهیات- علوم قرآن و حدیث، دانشگاه گیلان
10.48311/QHTS/qhts.2026.118437.82918
چکیده
این پژوهش به بررسی معناشناسی و گفتمانیِ واژه قرآنی «أنداد» در چارچوب توحید و شرک می‌پردازد و نشان می‌دهد که این واژه صرفاً معادل لغویِ «شریک» نیست، بلکه مفهومی هدفمند و متمایز در نظام معنایی قرآن‌کریم به شمار می‌آید. مسئله اصلی مقاله، تبیین دلالت خاص «أنداد» و تمایز آن از دیگر واژگان هم‌حوزه در نقد شرک، از جمله «شُرَکاء»، «کُفْؤ»، و «أوثان» است. روش پژوهش، توصیفی- تحلیلی با رویکرد معناشناسی شبکه‌ای است؛ بدین منظور، تمامی موارد کاربرد «أنداد» در قرآن استخراج شده و بر پایه تحلیل سیاق آیات، هم‌نشینی‌های واژگانی و تقابل‌های معنایی بررسی گردیده و سپس با آیات منتخبِ حاوی واژگان یادشده، مقایسه شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که «أنداد» بیش از آنکه ناظر به اثبات شریک واقعی در ربوبیت یا تشریع باشد، به «همتاسازیِ برساخته» در حوزه‌های محبت، ولایت، اطاعت و اعتماد دلالت دارد؛ این همتاسازی که محصول افعال ارادی انسان و جابه‌جایی تدریجی کانون اتکا از خداوند به غیر اوست. براین‌اساس، شرک در منطق قرآنی صرفاً یک گزاره اعتقادی نیست، بلکه شبکه‌ای از دلبستگی‌ها، پیروی‌ها و سبک زیست را در برمی‌گیرد و از حیث روانی، اجتماعی و تربیتی قابل‌تحلیل است. این نتیجه، دقت انتخاب واژگانی قرآن و لایه‌مندیِ مفهومیِ شرک را به‌روشنی آشکار می‌سازد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


*قرآن‌کریم
1- آلوسی، محمود بن عبدالله، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، تصحیح: علی عبدالباری عطیه، بیروت، دار الکتب العلمیه، (۱۴۱۵ق).
2- ابن‌سیده، علی بن اسماعیل، المحکم و المحیط الأعظم، تحقیق: عبدالحمید هنداوی، بیروت، نشر دارالکتب العلمیه، (۱۴۲۱ق).
3- ابن‌منظور، محمدبن مکرم، لسان العرب، بیروت، دارالفکر للطباعه و النشر و التوزیع، (بی‌تا).
4- ابوحاتم سجستانی، سهل بن محمد، الأضداد، تحقیق: محمد عوده ابوجری، قاهره، مکتبه الثافیه الدینیه، (۱۴۳۰ق).
5- ازهری، محمد بن احمد، تهذیب اللغه، تقدیم: فاطمه محمد اصلان، بیروت، دارإحیاء التراث العربی، (۱۴۲۱ق).
6- بیضاوی، عبدالله بن عمر، أنوار التنزیل و أسرار التأویل، تصحیح: محمد عبدالرحمن مرعشلی، بیروت، دارإحیاء التراث العربی، (۱۴۱۸ق).
7- جوادی آملی، عبدالله، تفسیر موضوعی قرآن‌کریم (توحید در قرآن)، قم، مرکز بین‌المللی اسراء، (۱۳۸۳ش).
8- -------------- ، تفسیر تسنیم، قم، مرکز بین‌المللی اسراء، (۱۳۸۸ش).
9- حمیری، نشوان بن سعید، شمس العلوم و دواء کلام العرب من الکلوم، تحقیق: حسین عمری، دمشق، دارالفکر، (۱۴۲۰ق).
10- راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن، تصحیح: صفوان عدنان داوودی، بیروت، دارالشامیه، (۱۴۱۲ق).
11- زبیدی، محمد بن محمد، تاج العروس من جواهر القاموس، تحقیق: علی شیری، بیروت، دارالفکر، (۱۴۱۴ق).
12- صفوی، کورش، درآمدی بر معناشناسی، تهران، شرکت انتشارات سوره مهر، (1399ش).
13- طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، (۱۳۹۳ق).
14- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع‌البیان، مصحح: فضل‌الله یزدی طباطبایی، بیروت، نشر دارالمعرفه، (۱۴۰۸ق).
15- طبری، محمد بن جریر، جامع‌البیان عن تاویل آی القرآن (تفسیر الطبری)، تحقیق: عبدالله بن عبد المحسن ترکی، قاهره، دار الهجر، (۱۴۲۲ق).
16- طوسی، محمدبن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، تصحیح: احمدحبیب عاملی، بیروت، دارإحیاء التراث العربی، (بی‌تا).
17- فراهیدی، خلیل بن احمد، العین، قم، دارالهجره، (۱۴۰۹ق).
18- لیتل مور، جنت، تیلور، جان آر، زبان‌شناسی شناختی نظریه‌ها و کاربردها، برگردان: پارسا بامشادی، شادی انصاریان، تهران، نشر بوی کاغذ، (۱۴۰۱ش).
19- مکارم شیرازی، ناصر و دیگران، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتاب الاسلامیه، (۱۳۷۴ش).
20- Lehrer, A. “Markedness and antonymy”. Journal of Linguistics, 21(2), 397–429. (1985).
21- John Lyons. (1977). Semantics (Vol. 1). Cambridge University Press.
22- Izutsu, Toshihiko. Ethico-religious concepts in the Qur’an. The structure of the ethical terms in the Koran. (2002 ed. published as Ethico-religious concepts in the Qur’an). (1959).
23- Izutsu, Toshihiko. God and man in the Qur’an: Semantics of the Qur’anic Weltanschauung. Keio Institute of Cultural and Linguistic Studies. (Reprinted/updated ed. 2002, Islamic Book Trust) (1964).
24- Abdul-Raof, H. Text linguistics of Qur’anic discourse: An analysis. Routledge. (2019).
25- Saussure, Ferdinand deCourse in general linguistics (C. Bally & A. Sechehaye, Eds.; A. Riedlinger, Collaborator; W. Baskin, Trans.). Philosophical Library. (1959).