جستارهای ثقلین

جستارهای ثقلین

کاربست الگوی مبتنی بر روان‌شناسی تاریخی در نفی مضامین موهِم خودشیفتگی در نهج البلاغه (مطالعه موردی جنگ‌ها)

نوع مقاله : مقالات علمی پژوهشی

نویسندگان
1 دانش آموخته دکتری زبان و ادبیات عربی، دانشگاه تربیت‌ مدرس
2 استاد گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه تربیت ‌مدرس
3 دانشیار گروه پژوهش و تاریخ هنر، دانشگاه تربیت ‌مدرس
4 دانشیار گروه روان‌شناسی، دانشگاه تربیت ‌مدرس
10.48311/QHTS/qhts.2025.84809.0
چکیده
خودشیفتگی-خودبینی، یکی از موضوعات مهم روانی مطرح‌شده در مورد افراد مشهور است. با توجه به وجود برخی کنایه‌ها، زخم‌زبان‌ها و نسبت‌ها به امام علی (ع)، واکاوی این موضوع طبق نوین‌ترین شیوه‌های تحلیلی روان‌شناسی، ضروری به نظر می‌رسد تا میزان و کیفیت مؤلفه‌های تشکیل‌دهنده این ویژگی اخلاقی، در رهبر معنوی- سیاسی مسلمانان تبیین شود. در پژوهش‌های گذشته درباره متنِ مرجع نهج‌البلاغه که منعکس‌کننده نسبتاً جامعی برای حالات روحی امام علی (ع) است، بررسی این مسئله به صورت کلامی و با تفسیرهای سنتی صورت گرفته است. اما این مقاله سعی دارد تا با تکیه بر امکانات جدید و با رویکرد روان‌شناسی تاریخی، مسئله را مورد واکاوی قرار دهد. پژوهش حاضر با روش جدید «بازنمایی‌های ساختاری متنی» (CCR) و با هدف پیوند آن با مقیاس‌های روان‌سنجی، به بررسی نهج‌البلاغه و همگرایی میان آن و پرسشنامه شخصیت خودشیفته (40-NPI) می‌پردازد. هرچند امام در موارد زیادی فضائل خویش را بازگو کرده است و در سخنان او تعابیر، دالّ بر خودشناسی، معرفی و تحسین خویشتن وجود دارد- که در نظر برخی در نگاه ابتدایی، موهِم خودشیفتگی است-؛ ولی مطابق آمار پژوهش و بررسی زیرمقیاس‌های هفت‌گانه، امام مطابق متن نهج‌البلاغه- علاوه بر اندیشه درون‌مذهبی-، از منظر زبان‌شناختی نیز مبرّای از شخصیت خودشیفته است. همچنین نتایج حاکی از آن است که در جنگ‌ها، جنگ جمل میانگین بیشتری را از کل نهج‌البلاغه دارد که به نظر می‌رسد رابطه مستقیمی با آغازین بودن این جنگ دارد. همچنین آمار زیرمقیاس‌های پرسشنامه تا حد قابل‌توجهی در گفتمان صلح‌طلبانه پایین می‌آید.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


*قرآن کریم
1- إبن ابی‌الحدید، عبدالحمید، شرح نهج البلاغة، تحقیق محمد أبوالفضل إبراهیم، ج1 و7، قاهره: دار إحیاء الکتب العربیة، (1965م).
2- إبن أعثم کوفی، احمد، الفتوح، ج4، ط1، بیروت: دار الأضواء للطباعة، (1411ق).
3- إبن جوزی، عبدالرحمن بن علی، المصباح المضیء فی خلافة المستضیء، تحقیق ناجیه عبدالله ابراهیم، ط1، بیروت: شرکة المطبوعات للتوزیع والنشر، (2000م).
4- إبن سعد، محمد، الطبقات الکبرى، تحقیق محمد عبد القادر عطا، ج3، ط1، بیروت: دار الکتب العلمیة، (1990م).
5- إبن عبد البر، أبو عمر یوسف، الإستیعاب فی معرفة الأصحاب، تحقیق علی محمد البجاوی، ج3، ط1، بیروت: دار الجیل، (1992م).
6- إبن فارس، احمد، معجم مقاییس اللّغة، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، (2008م).
7- إبن میثم، میثم بن علی، شرح نهج البلاغة، ط2، قم: دار الحبیب، (1430ق).
8- إبن هشام، عبد الملک، السیرة النبویة، تحقیق مصطفى السقا، ج2، ط2، قاهره: شرکة مکتبة ومطبعة مصطفى البابی الحلبی وأولاده بمصر، (1955م).
9- أبوحیان توحیدی، علی‌بن‌محمد، المقابسات، محقق و مشروح بقلم حسن السندوبی، ط1، قاهره: المکتبة التجاریة الکبری (مطبعة الرحمانیة)، (1929م).
10- اسماعیل فهیم، بثینة، «مستویات النرجسیة وعلاقتها ببعض الاضطرابات النفسیة لدى المرأة العاملة»، مجلة العلوم التربویة والنفسیة، المرکز القومی للبحوث، الأردن، 19(3)، 94-136، (2014م).
11- انجمن روانپزشکی آمریکا 2000،  DSM-IV-TR(خلاصه متن تجدیدنظرشده چهارمین راهنمای تشخیص و آماری اختلال‌های روانی)، ترجمه محمدرضا نیک پور و هامایک آوادیس بانس، تهران: انتشارات سخن، (1383ش).
12- بلاذری، أحمد بن یحیى، جمل من أنساب الأشراف، تحقیق سهیل زکار وریاض الزرکلی، ج2، ط1، بیروت: دار الفکر، (1996م).
13- پاکتچی، احمد، روش تحقیق با تکیه بر حوزه علوم قرآن و حدیث، ط2، تهران: دانشگاه امام صادق  (ع)، (1393ش).
14- جعفریان، رسول، تاریخ سیاسی اسلام، ج2، ط8، قم: دلیل ما، (1389ش).
15- خوانین‌زاده، محمدحسین، سقیفه و خلافت؛ ترجمه و تحلیلی متفاوت از روایت ابوحیان توحیدی، ط1، تهران: بین‌الملل، (1402ش).
16- خویی، حبیب الله بن محمد، منهاج البراعة، شارح حسن حسن زاده آملی و محمدباقر کمره‌‌ای، ج3 و16، تهران: مکتبة الاسلامیة، (1400ق).
17- راوندی، قطب الدین، منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة، تحقیق عزیز الله عطاردی، ج1، ط2، طهران: انتشارات عطارد، (1391ش).
18- رضی، محمد بن الحسین، نهج البلاغة، تحقیق صبحی الصالح، ط1، بیروت: بی‌نا، (1967م).
19- ----------------، نهج‌البلاغه، ترجمه سیدجعفر شهیدی، ط12، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، (1377ش).
20- شارح محقق من أعلام القرن الثامن، شرح نهج البلاغة، تحقیق عزیز الله عطاردی، ط2، تهران: نشر عطارد و بنیاد نهج‌البلاغه، (1391ش).
21- صفاری‌نیا، مجید، فرهاد شقاقی، و بهرام ملکی، «بررسی مقدماتی ویژگی‌های روانسنجی پرسشنامه شخصیت خودشیفته»، فصلنامه علمی-مطالعات روانشناسی بالینی، س3، ش8، پاییز، (1391ش).
22- فیض الإسلام، علی‌نقی، ترجمه و شرح نهج‌البلاغه، خطاط: طاهر خوشنویس، تهران: بی‌نا (صحافی فیض)، (1351ش).
23- کرمانی، نوید، زبان به‌مثابه معجزه قرآن متن اصلی فرهنگ عربی، ترجمه ملیحه احسانی‌نیک و لیلا ذوالفقاری، ط2، تهران: کرگدن، (1400ش).
24- مفید، محمد‌بن‌محمد، الجمل والنصرة لسید العترة فی حرب البصرة، تحقیق علی میرشریفی، قم: مرکز النشر التابع لمکتب الاعلام الإسلامی، (1371ش).
25- ------------، الجمل والنصرة لسید العترة فی حرب البصرة، تحقیق علی میرشریفی، قم: مرکز النشر التابع لمکتب الاعلام الإسلامی، (1371ق).
26- مکارم شیرازی، ناصر و دیگران، پیام امام امیر المؤمنین علیه السلام؛ شرح تازه و جامعی بر نهج‌البلاغه، ط4، تهران: دار الکتب الإسلامیة، (1386ش).
27- منقری، نصر بن مزاحم، وقعة صفین، تحقیق و شرح عبد‌السلام محمد هارون، ط2، قاهره: المؤسسة العربیة الحدیثة للطبع والنشر والتوزیع، (1382ق).
28- موسوی، صادق، تمام نهج‌البلاغة، محقق فرید سید، گردآورنده محمد عساف، ج4 و5، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، (1426ق).
29- واقدی، محمد، المغازی، تحقیق مارسدن جونس دار، ج1و2، ط3، بیروت: الأعلمی، (1989م).
30- ویگوتسکی، لو سمینویچ، روان‌شناسی هنر، ترجمه دکتر بهروز عزبدفتری، ط3، تبریز: انتشارات دانشگاه تبریز، (1392ش).
31- یعقوبی، أحمد‌بن‌ أبی‌یعقوب، تاریخ الیعقوبی، ج2، بیروت: دار إصدار دار بیروت، (1960م).
32- Aslinger, Elizabeth N., Manuck, Stephen B., Pilkonis, Paul A., Simms, Leonard J., & Wright, Aidan G. C. Narcissist or narcissistic? Evaluation of the latent structure of narcissistic personality disorder. Journal of Abnormal Psychology, 127(5), 496. (2018).
33- Atari, M. Omrani, A. Dehghani, M. Contextualized Construct Representation: Leveraging Psychometric Scales to Advance Theory-Driven Text Analysis. (2023).
34- Back, Madison Daniel, Küfner, Adams Pushkin., Dufner, Michael, Gerlach, Timouthy Max, Rauthmann, John, and Denissen, Jaap. Narcissistic Admiration and Rivalry: Disentangling the Bright and Dark Sides of Narcissism. Journal of Personality and Social Psychology, 105(6), 1013–1037. (2013).
35- Foster, Jacob Drick, Shiverdecker, Levi Kevin, and Turner Iian Nill. What Does the Narcissistic Personality Inventory Measure Across the Total Score Continuum? Curr Psychol 35, 207–219. (2016). 
36- Giacomin, Miranda, & Jordan, Christian H. Down-regulating narcissistic tendencies: Communal focus reduces state narcissism. Personality and Social Psychology Bulletin, 40(4), 488-500. (2014).
37- Pincus, Aaron L., & Lukowitsky, Mark R. Pathological narcissism and n arcissistic personality disorder. Annual Review of Clinical Psychology, 6, 421-446. (2010).
38- Raskin, Robert, Terry, Howard.  A Principal-Components Analysis of the Narcissistic Personality Inventory and Further Evidence of Its Construct Validity. Journal of Personality and Social Psychology, 54(5), 890–902. (1988).
39- Sedikides, Constantine, Rudich, Arik, Gregg, Adams, Kumashiro, Madoka, and Rusbult, Caryl. Are normal narcissists psychologically healthy? Self-esteem matters. Journal of Personality and Social Psychology, 87(3), 400–416. (2004).
40- Weiss, K., Khoshgoftaar, T. M., & Wang, D. A survey of transfer learning. Journal of Big Data, 3(1), 9. (2016).
41- Yang, Yongliang, Zhao, Mintao, Li, Yuting. Are Narcissists More Satisfied with Their Lives? The Mediating Roles of General Trust and Positive Emotions. Curr Psychol 42, 27783–27798. (2023).