Quranic and Hadith Researches of Modares

Quranic and Hadith Researches of Modares

An Analysis of Quranic Allusions (Iqtibās) in the Sermons of Lady Zaynab (s.a.): A Discourse Analysis of Persuasive Functions and the Psycholinguistic Dimension of Discourse

Document Type : مقالات علمی پژوهشی

Author
استادیار علوم قرآن و حدیث دانشگاه شهرکرد
10.48311/QHTS/qhts.2026.118192.82910
Abstract
The sermons of Lady Zaynab (s.a.) in Kufa and Damascus stand as some of the most significant religious and protest texts in the aftermath of Ashura. In these sermons, references to the Qur’an transcend mere verbal citation, functioning instead as meaning-making, argumentative, and discursive strategies. This study examines how Qur’anic allusions (iqtibās) operate within these sermons and their role in representing the truth of Ashura, persuading the audience, and undermining the legitimacy of the Umayyad discourse. Employing a descriptive-analytical approach based on Norman Fairclough’s three-tiered model of Critical Discourse Analysis (CDA), this research examines these allusions at three levels: text, discursive practice, and social practice. Additionally, rhetorical and exegetical analyses are utilized as complementary tools to further elucidate the underlying semantic layers. The findings reveal that Lady Zaynab (s.a.) employed three primary patterns: explicit allusion (both complete and partial), modified allusion, and the conceptual representation of Qur’anic themes. These patterns are not merely linguistic ornaments; rather, they play a pivotal role in redefining the relationship between truth (haqq) and falsehood (bātil), shifting the logic of victory and defeat, and provoking the ethical judgment of the audience. Within this framework, the “psychological dimension of discourse” refers to the persuasive and conscience-awakening function of language in the audience’s reception process. Ultimately, the Qur’anic allusions in Lady Zaynab’s (s.a.) sermons constitute a core component of her rhetorical-discursive strategy for religious meaning-making and resistance against the discourse of power.
Keywords
Subjects

-قرآن کریم
- ابن بابویه، محمد بن علی، معانی الاخبار، قم: انتشارات جامعه مدرسین، (1403ق).
- ابن حنبل، أحمد بن محمد، المسند، بیروت: مؤسسة الرسالة، چاپ اول، (1421ق).
- ابن درید، محمد بن حسن، جمهرة اللغة، بیروت: دار العلم للملایین، (1978م).
- ابن عاشور، محمدطاهر، تفسیر التحریر و التنویر المعروف بتفسیر ابن عاشور، بیروت: مؤسسة التاریخ العربی، (1394ق).
- ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، البدایة والنهایة، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، (بی‌تا).
- بیضاوی، عبدالله بن عمر، انوار التنزیل و اسرار التأویل، بیروت: دار احیاء التراث العربی، (1418ق).
- پالمر، فرانک، نگاهی تازه به معنی شناسی، ترجمه: کورش صفوی، تهران: نشر مرکز، (1366ش).
- ترمذی، محمد، سنن الترمذی، مصر: شرکة مکتبة و مطبعة مصطفى البابی الحلبی، چاپ دوم، (1395ق).
- جرجانی، علی بن محمد، التعریفات، تهران: انتشارات ناصرخسرو، (بی‌تا).
- حاکم نیشابوری، أبو عبد الله، المستدرک علی الصحیحین، بیروت: دار الکتب العلمیة، چاپ اول، (1411ق/1990م).
- خوارزمی، موفق بن احمد، مقتل الحسین، قم: انتشارات انوار الهدی، (1423ق).
- دینوری، ابن قتیبه، الاخبار الطوال، قم: انتشارات الشریف الرضی، (1373ش).
- راغب الاصفهانی، حسین بن محمد، المفردات، بیروت: دار المعرفه، چاپ دوم، (1402ق).
- رنجبرحسینی، محمد؛ ارج، نرجس، «تحلیل اقتباس‎های قرآنی حضرت زینب (س) در خطبه کوفه»، مجله معارف حسینی، شماره 14، صص 47-62، (1398ش).
- رنجبر حسینی، محمد؛ اسلامی پور، مریم، «تحلیل اقتباس‎های قرآنی خطبه حضرت زینب (س) در شهر شام»، مجله معارف حسینی، شماره 17، صص 7-25، (1399ش).
- زمخشری خوارزمی، محمود بن عمر، الکشاف عن حقائق التنزیل، بیروت: دارالکتاب العربی (1407ق).
- سید قطب، سید ابراهیم، فی ظلال القرآن، بیروت - قاهره: دارالشروق، (1412ق).
- صادقی طهرانی، محمد، الفرقان فى تفسیر القرآن بالقرآن و السنه‏، قم: انتشارات فرهنگ اسلامی، (1406ق).
- طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم: انتشارات جامعه مدرسین، (1417ق).
- طبرسى‏، احمد بن على، الإحتجاج على أهل اللجاج‏، مشهد: انتشارات مرتضی، (1403ق).
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان لعلوم القرآن (مجمع البیان فی تفسیر القرآن)، تهران: انتشارات ناصر خسرو، (1372ش).
- طبری، محمد بن جریر، جامع البیان عن تأویل آی القرآن. قاهره: دار هجر، (۱۴۲۰ق).
- طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، تهران: انتشارات مرتضوی، (1375ش).
- طهماسبی بلداجی، اصغر، «بررسی استنادات قرآن حضرت زینب (س) در دو خطبه کوفه و شام»، مجله حسنا، شماره 16، صص 93-120، (1392ش).
- فضل الله، سید محمد حسین، تفسیر من وحی القرآن، بیروت: دار الملاک لطباعه و النشر، (1419ق).
- فخر رازی، محمد بن عمر، مفاتیح الغیب. بیروت: دار إحیاء التراث العربی، (1420ق). 
- قرشی، باقر، حیاة الامام الحسین، نجف: مطبعة الآداب، (1395ق).
- قندوزی حنفی، سلیمان، ینابیع الموده، بیروت: موسسه الاعلمی، (1418ق).
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران: انتشارات دارالکتب الاسلامیه، (1362ش).
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت: دار احیاء التراث العربی، (1403ق).
- مفید، محمد بن نعمان، الامالی، قم: انتشارات کنگره شیخ مفید، (1413ق).
- میدانی، عبدالرحمن، البلاغة العربیة، بیروت: دارالقلم، (1416ق).
- هاشمی الخطیب، علی بن الحسین، عقیلة بنی هاشم، قم: مؤسسة المفید للطباعة والنشر و التوزیع، (1413ق).